Ўзга сайёралардаги ҳаёт бизни касал қиладими?

NASAнинг Perseverance аппарати Марсда тош намуналарини йиғиб, уларни ўрганмоқда.

Астрономлар ҳам узоқ йиллардан буён Ерникига ўхшаш атмосферага эга бўлиши мумкин бўлган сайёраларни излаб коинотни ўрганмоқда.

Шунингдек, улар галактикамиздаги узоқ сайёралардан келиши мумкин бўлган радио сигналларни ҳам кузатиб бормоқда.

Бу тадқиқотларнинг барчаси "Ердан ташқарида ҳам ҳаёт борми?" деган ягона саволга жавоб топишга қаратилган.

Инсонлар Ердан ташқарида ҳаёт излаётганига анча йил бўлди. Лекин олимлар бу ҳаёт мавжуд бўлса ҳам, у фильмлардаги яшил мавжудотларга эмас, бактерияларга ўхшаш содда организмларга ўхшаши мумкинлигини айтишади.

NASA ва Европа космик агентлиги (ESA) билан ҳамкорликда тадқиқотлар олиб борган астробиолог ва ёзувчи доктор Микаэла Мусилова ҳам шу фикрда. Унинг таъкидлашича, ўзга сайёралардаги ҳаёт эҳтимолан микроблар кўринишида бўлади.

Хўш, агар коинотда микроб ҳаёт шаклларини топсак, улар инсонларга касаллик юқтириши мумкинми? Ёки, аксинча, коинотни ўрганиш жараёнида айнан одамлар микробларни бошқа сайёраларга тарқатувчи манбага айланиши мумкинми?

Оғир шароитлар

Мусилова BBC'нинг CrowdScience подкастида айтишича, бактерияларга ўхшаш содда организмлар коинотнинг ноқулай шароитларида яшаб қолиш эҳтимоли энг юқори бўлган мавжудотлар ҳисобланади.

Мусилованинг айтишича, Ердаги айрим бактериялар спора деб аталадиган ҳимоя ҳолатига ўта олади. Бу ўзига хос "уйқу режими" бўлиб, уларга радиация таъсирига чидаш ва космосда узоқ вақт тирик қолиш имконини беради.

"Улар ҳужайра ичида қалин ҳимоя қобиғини ҳосил қилади. ДНК жуда зич жойлашади ва хавфсизлик камари вазифасини бажарадиган махсус оқсиллар томонидан ҳимояланади", деб тушунтиради Мусилова.

Унинг сўзларига кўра, бу оқсиллар ДНКни жойида ушлаб туради, чунки радиация ДНКни майда қисмларга парчалашга мойил бўлади.

Мусилованинг таъкидлашича, баъзи назарияларга кўра, бактерия споралари космосда минглаб йиллар давомида тирик қолиши мумкин. Бироқ бу ҳали фараз ҳисобланади, чунки олимлар Халқаро космик станцияда бундай узоқ муддатли тажрибаларни ўтказиш имконига эга бўлишмаган.

Космосдан Ерга

Олимларни қизиқтираётган асосий саволлардан бири шундаки, эҳтимолий микроб ҳаёт шаклларини Ерга олиб келиш мумкинми ва улар инсонларга хавф туғдирадими?

Мутахассислар аввалроқ Марсдан олинадиган тупроқ ва тош намуналарининг Ерга зарар етказиш хавфи "жуда паст" эканини билдиришган. Шунга қарамай, Мусилованинг таъкидлашича, NASA каби космик агентликлар бу эҳтимолий хавфга жиддий муносабатда бўлади.

NASA ва ESA томонидан биргаликда амалга оширилган, ҳозирча тўхтатиб турилган "Mars Sample Return" (Марс намуналарини Ерга олиб келиш) дастурида ҳам эҳтимолий хавфларга қарши махсус режалар ишлаб чиқилган.

ESA олими Сильвио Синибалдининг айтишича: "Албатта, бу намуналар сақланадиган ва текшириладиган махсус юқори хавфсизлик лабораторияларини қуриш режалаштирилган эди".

Унинг таъкидлашича, хавф фақат намуналарнинг ўзи билан чекланмайди. Марсдан намуналарни олиб келувчи космик аппаратнинг ташқи қисми ҳам эҳтимолий микроблар мавжудлиги нуқтаи назаридан текширилади. Синибалдининг сўзларига кўра, мутахассислар бундай микробларнинг ҳатто Ер атмосферасига яқинлашишини ҳам исташмайди.

Биз коинотни ифлослантиришимиз мумкинми?

Аммо АҚШдаги Питтсбург университети микробиологи ва собиқ астронавт Кейт Рубинснинг айтишича, агар микроблар космосда яшаб қола олса, у ерга нималарни олиб бораётганимиз ҳақида ҳам ўйлашимиз керак.

Инсонлар космосга сафар қилар экан, билмаган ҳолда ўзлари билан микробларни ҳам олиб чиқади. Рубинснинг таъкидлашича, микроблар атроф-муҳитдаги ўзгаришларни сезиш ва уларга мослашиш қобилияти жиҳатидан бошқа тирик организмлардан ажралиб туради.

"Улар стресс омилларига жуда сезгир. Космик парвоз ва микрогравитация муҳити эса стрессга бой шароит ҳисобланади", дейди у.

Тадқиқотлар микрогравитация таъсиридаги айрим бактерияларда касаллик қўзғатиш қобилияти билан боғлиқ генлар фаоллашишини кўрсатган.

"Бу бироз ташвишли ҳолат. Чунки улар янада хавфлироқ бўлиб қолиши мумкин", дейди Рубинс.

Айрим тадқиқотлар космик парвоз инсон иммунитетига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкинлигини кўрсатган.

NASA кузатувларига кўра, одатда фаол бўлмайдиган баъзи вируслар, жумладан темиратки касаллиги билан боғлиқ вируслар ҳам космосда қайта фаоллашиши мумкин.

"Бу иммун тизими заифлашгани ва вирус яна фаол ҳолатга қайтганини англатиши мумкин", дейди Рубинс.

Микаэла Мусилованинг фикрича, микробларни космосга олиб чиқиш илмий тадқиқотларнинг ўзи учун ҳам муаммо туғдириши мумкин. Чунки бу орқали олимлар ўрганмоқчи бўлган муҳитни ўзлари ифлослантириб қўйиши эҳтимоли бор.

"Биз Марс ҳаёт учун яроқлими ёки йўқлигини ўрганиш мақсадида у ерга турли космик аппаратларни юбормоқдамиз", дейди у.

Мусилованинг таъкидлашича, айрим микроблар Марсгача етиб борган бўлиши деярли аниқ.

"Агар бир куни Марсда ҳаёт топсак, аввало унинг Ердан олиб борилган микроорганизм эмаслигини текширишимиз керак бўлади", дейди олим.

Европа космик агентлиги олими Сильвио Синибалдининг айтишича, бундай хавфни камайтириш бошқа сайёраларда кўпайиб кетиши мумкин бўлган организмларнинг тарқалишининг ҳам олдини олади.

Бу борада космик аппаратларнинг қандай лойиҳалаштирилиши ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Европа космик агентлигининг Rosalind Franklin номли Марс тадқиқот аппаратини 2028 йилда учириш режалаштирилган. У ифлосланиш хавфини иложи борича камайтириш ҳисобга олинган ҳолда яратилмоқда.

ESA маълумотига кўра, аппарат жуда тоза шароитда йиғилган. Бактериялар сонини камайтириш учун қуруқ иссиқлик, ультрабинафша нурлари ва гамма-нурланиш каби усуллардан фойдаланилган. Шунга қарамай, барча бактерияларни тўлиқ йўқ қилишнинг иложи бўлмаган.

Лойиҳа муҳандиси Пол Мичамнинг айтишича: "Аппаратнинг бутун ташқи юзасида 10 мингтадан кам бактерия спораси бўлиши керак эди. Одатда бундай миқдор игна учининг саккиздан бир қисмида ҳам бўлади".

Унинг таъкидлашича, амалда бу кўрсаткични яна 10 фоизгача туширишга эришилган.

Нега бу муҳим?

Ўтган ой NASA мутахассислари Ердаги айрим микроблар Ойнинг жанубий қутбидаги доимий соя тушиб турадиган ҳудудларда ҳам яшаб қолиши мумкинлигини аниқлашди. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, бу натижалар микробларнинг космосда ўзини қандай тутиши ва ўзгаришини яхшироқ тушуниш зарурлигини кўрсатади.

Микробларнинг космосда тирик қолиши, ҳатто янада юқумлироқ бўлиб қолиши, шунингдек, космик парвоз инсон иммун тизимини сусайтириши эҳтимоли астронавтлар саломатлиги ва космик миссиялар муваффақиятига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатиши мумкин.

Инсонлар Ердан узоқроқ ва узоқ муддатли парвозларни режалаштираётган бир пайтда бу масала янада долзарб аҳамият касб этмоқда. Масалан, Халқаро космик станцияда кимдир касал бўлиб қолса, уни бир кун ичида Ерга қайтариш мумкин. Аммо Ойда бундай ёрдамни олиш бир неча кун вақт талаб қилиши мумкин.

Рубинга кўра, "Бу катта муаммо эмасдек туюлиши мумкин. Аммо агар жиддий инфекцияга дуч келсангиз, бу ҳақиқатан ҳам катта муаммога айланиши аниқ."