حسین عمومی درگذشت؛ معمار ردیف‌دانی که به ساختمان سازها نیز اندیشید

حسین عمومی، نوازنده برجسته نی، خواننده، ردیف‌دان و پژوهشگر موسیقی دستگاهی ایران، در ۸۲ سالگی در آمریکا درگذشت. او از شاگردان حسن کسایی در نی‌نوازی و محمود کریمی در ردیف آوازی بود و بیش از شش دهه از زندگی خود را به نوازندگی، آموزش و پژوهش موسیقی ایرانی اختصاص داد.

در پی انتشار خبر درگذشت این هنرمند، شماری از موسیقی‌دانان و دوستداران موسیقی دستگاهی ایران با بازنشر اجراهایی از نی‌نوازی و آواز او در شبکه‌های اجتماعی، یادش را گرامی داشته‌اند.

حسین عمومی در ششم بهمن ۱۳۲۲ در اصفهان و در خانواده‌ای آشنا با موسیقی به دنیا آمد. نخستین آموزش‌های موسیقی و آواز را از پدرش فرا گرفت و در نوجوانی به نواختن نی روی آورد؛ سازی که بعدها نام او با آن پیوند خورد.

پدرش به شعر و موسیقی علاقه داشت و خود نیز تار می‌نواخت. عمومی در گفت‌وگویی با شاهرخ احکامی در مجله «میراث ایران» در سال ۲۰۰۸، خاطره‌ای از حضور جلیل شهناز، استاد تار، در خانه پدری‌اش در تهران نقل کرده است.

به گفته او، شبی جلیل شهناز تار خود را در خانه آنها گذاشت و پدر به فرزندانش تاکید کرد که به ساز دست نزنند. اما حسین که مجذوب صدای تار بود، نیمه‌شب پنهانی سراغ ساز رفت و سیم‌های آن را لمس کرد؛ صدایی که به گفته خودش هرگز آن را فراموش نکرد.

او گفته بود که صدای سیم‌های آن تار برایش همچون صدای یک ارکستر کامل بود و همان‌جا دریافت که دلباخته موسیقی شده است.

عمومی در همین مصاحبه گفت که در حدود دوازده‌سالگی با شنیدن صدای نی در برنامه رادیویی «گلهای جاویدان» به این ساز علاقه‌مند شد. روزی پدرش یک نی را که از استاد امامی هدیه گرفته بود به خانه آورد و به حسین پیشنهاد کرد که اگر می‌خواهد سازی بنوازد، از نی آغاز کند.

حسین عمومی از چهارده‌سالگی به فراگیری نی پرداخت و بعدها نزد حسن کسایی، استاد نامدار نی و از چهره‌های برجسته مکتب اصفهان، به تکمیل نوازندگی خود پرداخت.

او در تهران، همزمان با تحصیل در رشته معماری، به‌عنوان هنرجوی آزاد در هنرستان عالی موسیقی ملی پذیرفته شد و نزد محمود کریمی به فراگیری ردیف آوازی پرداخت و از آموزش‌های فرهاد فخرالدینی نیز بهره برد.

یکی از ویژگی‌های هنر عمومی، پیوند عمیق میان آواز و نی‌نوازی بود. شناخت ردیف آوازی و شیوه‌های جمله‌بندی و تحریر در آواز ایرانی، در شکل‌گیری زبان موسیقایی او نقشی اساسی داشت و باور داشت که در موسیقی دستگاهی ایران، صدای انسان بر نی و هر ساز دیگری تقدم دارد.

حسین عمومی پیش از ترک ایران در سال ۱۳۶۳، در مراکزی از جمله هنرستان موسیقی، دانشگاه تهران و مرکز حفظ و اشاعه موسیقی وابسته به تلویزیون ملی ایران تدریس می‌کرد.

او پس از مهاجرت به فرانسه، تدریس موسیقی دستگاهی ایران را در مرکز مطالعات موسیقی شرقی دانشگاه سوربن در پاریس و سپس در دانشگاه‌های آمریکا ادامه داد.

از معماری تا نوآوری در نی، تنبک و دف

حسین عمومی در کنار فراگیری موسیقی، تحصیلات خود را در رشته معماری ادامه داد و با درجه ممتاز از دانشکده معماری دانشگاه ملی ایران فارغ‌التحصیل شد. او سپس با دریافت بورس تحصیلی دولت ایتالیا راهی دانشگاه فلورانس شد و در سال ۱۹۷۲ دکترای معماری گرفت.

او پس از بازگشت به ایران، به مدت ده سال در دانشگاه ملی ایران معماری تدریس کرد.

دانش او در زمینه معماری و طراحی، در پژوهش‌هایش درباره ساختمان سازهای ایرانی نیز بازتاب یافت. عمومی به‌ویژه برای برطرف کردن برخی محدودیت‌های فنی نی، تنبک و دف دست به نوآوری زد.

عمومی در وب‌سایت شخصی خود توضیح داده است که نی سنتی ایرانی پنج سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت دارد و گستره صوتی آن حدود دو اکتاو و نیم است، اما اجرای دقیق و پایدار برخی نت‌ها در این گستره دشوار است.

این محدودیت، اجرای تحریرهای سریع و پیوند روان میان صداهای بم و زیر را نیز با دشواری روبه‌رو می‌کند.

عمومی برای برطرف کردن این مشکل، نوعی نی با گستره صوتی کامل طراحی کرد که هشت سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت داشت. در این طرح، با افزودن سوراخ‌های تازه، استفاده از دو لوله فلزی قابل تنظیم و در نی‌های بلند، کلیدی از جنس شاخ، امکان اجرای نت‌های دشوار و حرکت پیوسته‌تر میان محدوده‌های صوتی فراهم می‌شد.

این نوآوری در سال ۲۰۰۱ در ایران به ثبت رسید و به نوشته وب‌سایت عمومی، مورد تایید حسن کسایی نیز قرار گرفت.

نوآوری‌های عمومی به نی محدود نماند. او برای تنبک نیز سازوکاری طراحی کرد که با استفاده از یک حلقه آلومینیومی، هشت جفت کابل فولادی و اهرمی مرکزی، امکان تغییر هم‌زمان کشش پوست ساز را فراهم می‌کرد.

به این ترتیب، نوازنده می‌توانست با استفاده از دسته‌ای در انتهای تنبک، کشش پوست و در نتیجه کوک ساز را به‌سرعت، حتی هنگام اجرای زنده، تغییر دهد.

او همچنین برای دف کوک‌پذیر، سازوکاری متشکل از حلقه آلومینیومی و دوازده پیچ تنظیم طراحی کرد که با تغییر کشش پوست، امکان کوک کردن دف متناسب با یکی از نت‌های اصلی قطعه موسیقی را فراهم می‌کرد.

به گفته عمومی، نوازندگان سازهای کوبه‌ای پوستی به‌طور سنتی برای تنظیم صدای ساز از گرما یا رطوبت استفاده می‌کردند؛ اما این روش‌ها بیشتر برای تغییر بلندی و زیر و بمی صدا بود، نه کوک دقیق ساز با دیگر سازهای گروه.

طرح‌های او این امکان را فراهم می‌کرد که تنبک و دف نیز متناسب با نت‌های اصلی قطعه موسیقی کوک شوند.

از اصفهان تا ارواین؛ آموزش موسیقی ایرانی در اروپا و آمریکا

حسین عمومی در سال ۱۳۶۳ ایران را ترک کرد و در فرانسه به تدریس موسیقی ایرانی در مرکز مطالعات موسیقی شرقی دانشگاه سوربن پرداخت. او در کنار فعالیت‌های موسیقایی، در فرانسه همچنان به حرفه معماری نیز اشتغال داشت.

عمومی بعدها در دانشگاه واشینگتن در سیاتل و دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس به تدریس پرداخت و از سال ۲۰۰۶ به‌عنوان استاد کرسی «مسیح» در رشته هنرهای اجرایی ایرانی در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین فعالیت کرد.

او در طول زندگی هنری خود در جشنواره‌ها و سالن‌های موسیقی متعددی در اروپا و آمریکا روی صحنه رفت؛ از جمله جشنواره موسیقی جهانی سانفرانسیسکو، سالن شونبرگ دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس، مرکز گتی، انجمن آسیا در نیویورک و تئاتر شهر پاریس.

از مهم‌ترین فعالیت‌های آموزشی عمومی می‌توان به تدوین مجموعه «پیش‌ردیف» اشاره کرد؛ مجموعه‌ای شامل یازده درس که با هدف آشنا کردن هنرجویان با اصول بنیادین موسیقی دستگاهی ایران و فراهم کردن زمینه‌ای برای درک عمیق‌تر ردیف تهیه شده بود.

حسام عابدینی، آهنگساز و استاد دانشگاه که از سال ۲۰۱۱ شاگرد و همکار حسین عمومی بود، در یادداشتی که به مناسبت درگذشت استادش در اختیار بی‌بی‌سی فارسی گذاشت، می‌گوید که آشنایی عمومی با «نظریه سیستم‌های عمومی» در معماری، بر نگاه تحلیلی او به ساختار ردیف موسیقی ایرانی تأثیر گذاشت و در شکل‌گیری مجموعه «پیش‌ردیف» نقش داشت.

به نوشته عابدینی، عمومی این مجموعه آموزشی را هرگز اثری تمام‌شده نمی‌دانست و همواره در پی تکمیل درس‌ها و یافتن روابط تازه میان مفاهیم موسیقایی بود. او حتی پس از دهه‌ها تدریس، پرسش‌های شاگردان را فرصتی برای بازاندیشی و آموختن می‌دانست.

عابدینی در توصیف علاقه عمومی به آموزش، خاطره‌ای نیز نقل کرده است؛ بارها شاهد بوده که وقتی یکی از شاگردان حتی یک مصرع شعر فارسی را با درک درست از موسیقی و بیان آن اجرا می‌کرد، چشمان استاد از اشک شوق پر می‌شد.

زندگی هنری و فعالیت‌های آموزشی حسین عمومی در سال ۲۰۱۶ موضوع مستندی با عنوان «موسیقی کلاسیک ایرانی؛ حسین عمومی، از اصفهان تا ارواین» به نویسندگی و کارگردانی حسام عابدینی قرار گرفت.

این مستند که با حمایت بنیاد ملی هنرهای آمریکا و مؤسسه میراث فرهنگی روشن ساخته شد، ضمن معرفی تاریخ و ویژگی‌های موسیقی دستگاهی ایران، به زندگی عمومی، شیوه تدریس او و نوآوری‌هایش در آموزش موسیقی و ساختمان سازهای ایرانی می‌پردازد.

فیلم در ۲۲ مه ۲۰۱۶ در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین به نمایش درآمد و در ۱۸ اکتبر همان سال نیز در کتابخانه کنگره آمریکا در واشنگتن نمایش داده شد. پس از نمایش فیلم در کتابخانه کنگره، حسین عمومی در جلسه پرسش و پاسخ با حاضران شرکت کرد.

تلاش عمومی برای آموزش و معرفی موسیقی ایرانی به نسل‌های تازه تا ماه‌های پایانی زندگی‌اش ادامه داشت. به نوشته حسام عابدینی، در فوریه ۲۰۲۶، با حمایت عمومی و همکاری عابدینی و پیام یوسفی، کنفرانسی با عنوان «صدای ایران: گذشته‌ها، اکنون و آینده‌های موسیقایی» در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین برگزار شد که بیش از پنجاه موسیقی‌دان، پژوهشگر و هنرمند از نقاط مختلف جهان در آن حضور داشتند.

حسین عمومی در طول فعالیت هنری خود با شماری از موسیقی‌دانان برجسته ایرانی از جمله محمدرضا لطفی، حسین علیزاده، پریسا، سیما بینا، پژمان حدادی و مجید خلج همکاری داشت.

او همچنین در معرفی موسیقی دستگاهی ایران به هنرمندان غیرایرانی نقش داشت. از جمله جسیکا کنی، خواننده آمریکایی، که از سال ۲۰۰۴ نزد او به فراگیری ردیف پرداخت و بعدها در اجراهای مشترکی با عمومی حضور یافت.

در یکی از این اجراها، در آوریل ۲۰۱۸ در نیویورک، عمومی همراه با جسیکا کنی، امیر کوشکانی و هامین هنری آثاری برگرفته از سنت موسیقایی اصفهان و اشعار مولانا و عطار اجرا کرد. در معرفی این کنسرت آمده است که هامین هنری از تنبک کوک‌پذیری استفاده می‌کرد که حسین عمومی طراحی کرده بود.

از دیگر اجراهای شنیدنی عمومی، همنوازی او با حسین علیزاده و همراهی پژمان حدادی در قطعه «سلام»، ساخته حسن کسایی، در دستگاه چهارگاه است.

در این اجرا، نی حسین عمومی و تار حسین علیزاده از نخستین جمله‌های موسیقایی وارد گفت‌وگویی ظریف و پرتحرک می‌شوند؛ اجرایی که در آن ملودی آشنای کسایی با بیان دو نوازنده از نسل‌های بعدی موسیقی ایرانی بازآفرینی می‌شود.

این اجرای «سلام» را می‌توان ادای احترام شاگردی به استادش دانست؛ استادی که صدای نی او از نوجوانی الهام‌بخش حسین عمومی بود و در شکل‌گیری مسیر زندگی هنری‌اش نقشی اساسی داشت.

دو حسین عمومی؛ یکی قاضی و دیگری معمار

در تاریخ موسیقی ایران، نام حسین عمومی تنها به این نوازنده نی تعلق ندارد. هنرمند دیگری از همین خاندان اصفهانی، با نام دکتر حسین عمومی (۱۳۰۶–۱۳۸۴)، از استادان آواز، ردیف‌دانان و صاحب‌نظران مکتب آوازی اصفهان بود.

حسین عمومی، استاد آواز، تحصیل‌کرده حقوق بود و سال‌ها در دستگاه قضایی ایران به‌عنوان قاضی فعالیت داشت. او در کنار آشنایی گسترده با ادبیات فارسی و عربی و علوم دینی، شناخت عمیقی از شیوه‌های آوازی قدیم اصفهان داشت.

این استاد که خود نیز به شیوه خوانندگان قدیم اصفهان آواز می‌خواند، پس از بازنشستگی بخش بزرگی از وقت خود را به آموزش آواز اختصاص داد. علیرضا قربانی از جمله خوانندگانی بود که از آموزش‌های او بهره برد.

درباره نسبت خانوادگی این دو هنرمند هم‌نام، روایت‌های متفاوتی وجود دارد. در مقاله «نمادی از اصفهان دیروز» در وب‌سایت «گفت‌وگوی هارمونیک»، استاد آواز عموی حسین عمومی، نوازنده نی، معرفی شده است. اما در مقاله دیگری با عنوان «حسین عمومی، معلم علم و ادب»، از پدر نوازنده نی به‌عنوان عموی استاد آواز یاد شده؛ نسبتی که بر اساس آن، این دو هنرمند پسرعمو بوده‌اند.

با وجود این اختلاف، هر دو از یک خاندان موسیقی‌دان اصفهانی بودند و هر یک در حوزه‌ای از موسیقی دستگاهی ایران به شهرت رسیدند.

محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی از دوستان و علاقه‌مندان حسین عمومی، استاد آواز و قاضی بازنشسته، بودند. در نوشته «نمادی از اصفهان دیروز» آمده است که شجریان در مراسم تشییع این استاد در سال ۱۳۸۴ سخنرانی کرد.

فریدون مشیری، شاعر معاصر، نیز در نوشته‌ای درباره محمدرضا شجریان که برای مجله «کلک» تهیه کرده بود، به شناخت گسترده دکتر حسین عمومی از ظرایف آواز ایرانی و بهره‌گیری شجریان از راهنمایی‌های او اشاره کرده است.

مشیری در آن نوشته، برای معرفی این استاد، به‌صراحت از عبارت «دکتر حسین عمومی، قاضی دادگستری» استفاده کرده و از قول او آورده است که شجریان را به دلیل گستردگی دانش آوازی، شناخت موسیقی و ویژگی‌های صدایش، بزرگ‌ترین خواننده تاریخ موسیقی ایران می‌دانست.

ازاین‌رو، در بازنشر فیلم‌های قدیمی سخنان شجریان درباره حسین عمومی در شبکه‌های اجتماعی، توجه به هویت هنرمند مورد اشاره اهمیت دارد. سخنرانی شجریان در مراسم تشییع سال ۱۳۸۴ درباره استاد آواز بود، نه حسین عمومی، نوازنده نی و معمار که چند روز پیش درگذشت.

هم‌نام بودن این دو هنرمند حتی به انتشار اطلاعات نادرست در گزارش‌های خبری نیز منجر شده است.

خبرگزاری ایسنا در ۲۷ تیر ۱۳۸۵، در گزارشی از نخستین سالگرد درگذشت دکتر حسین عمومی، استاد آواز، در تیتر خود از آوازخوانی محمدرضا شجریان برای «نی‌نواز ایران» خبر داد.

در متن گزارش نیز پس از اشاره به مراسم بزرگداشت، زندگی‌نامه حسین عمومی، نوازنده نی، از جمله آموزش نزد حسن کسایی، دریافت دکترای معماری از دانشگاه فلورانس و مهاجرت به فرانسه آمده بود.

اما در پایان همان گزارش نوشته شده بود که او در ۲۶ تیر ۱۳۸۴ در یکی از بیمارستان‌های تهران درگذشت.

در واقع، گزارش ایسنا زندگی و فعالیت‌های دو هنرمند هم‌نام را با یکدیگر درآمیخته بود؛ یکی استاد آواز و قاضی بازنشسته‌ای که در سال ۱۳۸۴ درگذشت و دیگری نوازنده نی و معماری که بیش از دو دهه پس از او زندگی کرد.

این گزارش همچنان در آرشیو خبرگزاری ایسنا در دسترس است؛ نمونه‌ای از اینکه چگونه اشتباه در شناسایی دو شخصیت هم‌نام می‌تواند سال‌ها در منابع خبری باقی بماند و به نقل اطلاعات نادرست درباره زندگی آنان منجر شود.

اکنون با درگذشت حسین عمومی، نوازنده نی، نام این دو هنرمند از یک خاندان موسیقی‌دان اصفهانی بار دیگر در کنار یکدیگر قرار گرفته است؛ دو چهره با مسیرهای حرفه‌ای متفاوت که هر یک به شیوه خود در شناخت، آموزش و انتقال میراث موسیقی دستگاهی ایران نقش داشتند.