Президент мурожаати. Қирғизистонда хавотирга асос борми?

Қирғизистон президенти Садир Жапаров мамлакат жанубида қирғиз ва ўзбеклар ўртасида миллатлараро низо келтириб чиқаришга айрим сиёсатчилар уриниши мумкинлигини билдирди.

Унинг айтишича, бундай ҳаракатлар келгуси президент сайлови арафасида вазиятни беқарорлаштириш ва сайлов жараёнига таъсир ўтказиш мақсадини кўзлаши мумкин.

Бироқ президент эҳтимолий фитнага алоқадор шахсларнинг исмларини айтмади ва огоҳлантиришга асос бўлган маълумотларни очиқламади. Бу эса жамият орасида муҳокамаларни кучайтирди.

Президент нимадан огоҳлантирди?

Садир Жапаров 12 ноябр куни Facebook саҳифасида эълон қилган мурожаатида таъкидлашича, ҳозирча гап эҳтимолий режалар ҳақида бормоқда. У айрим сиёсатчилар шундай режаларини муҳокама қилаётгани ҳақида маълумот олганини айтди.

Давлат раҳбарининг фикрича, бундай низоларнинг чиқишига ёлғон хабарлар тарқатиш, одамларнинг ҳис-туйғулари ва миллий ғурурига таъсир ўтказишнинг ўзи етарли бўлиши мумкин.

"Биз буни 1990 ва 2010 йилларда икки марта бошимиздан ўтказдик. Ўша можароларда қанчадан-қанча оддий ўзбек ва қирғиз фуқаролари ҳалок бўлди. Аммо уларни ташкил этган сиёсатчиларнинг бирортасига зарар етмади", - деди Жапаров. Аммо гап кимлар ҳақида эканига ойдинлик киритмади.

Президент юртдошларини турли иғволарга берилмасликка, асоссиз хабарларга ишонмасликка ва шубҳали ҳаракатлар ҳақида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга хабар беришга чақирди.

"Ҳурматли халқим, ўзбекмисиз ёки қирғизмисиз, қандай иғво гаплар бўлмасин, уларга эргашманг. Уларнинг ғаразли чақириқларига алданиб қолманг", — деди у.

Жапаров давлат эҳтимолий фитналарнинг олдини олиш имкониятига эга эканини ҳам айтди. Унинг сўзларига кўра, мамлакат бўйлаб ўрнатилган минглаб видеокузатув камералари ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг техник имкониятлари бундай ҳаракатларни аниқлашга ёрдам беради.

Президент миллатлараро низо келтириб чиқаришга уринган шахсларга нисбатан қатъий чоралар кўрилишини билдирди.

Миллатлараро муносабатлар Қирғизистонда энг нозик мавзулардан бири ҳисобланади. Шу боис журналистлар ҳам бу масалани ёритишда алоҳида эҳтиёткорлик билан ёндашади.

BBC Özbek мухбири билан суҳбатлашган бир нечта журналист президентнинг мурожаатини ёритишда жамоатчилик орасида асоссиз хавотир ва ваҳима уйғотмасликка, вазиятни холис ва масъулият билан ёритишга ҳаракат қилаётганларини таъкидладилар.

Ўшдаги ўзбек миллий маданий маркази президентнинг миллатлараро муносабатлар ҳақидаги мурожаати юзасидан ҳозирча муносабат билдирмади.

Фаоллар президент мурожаатини қандай қабул қилди?

Ўшлик фаоллардан бири Дилноз Тапвалдиева президентнинг мурожаатини миллатлараро тинчликни мустаҳкамлашга қаратилган сайловолди ҳаракати сифатида қабул қилганини айтди.

"Аммо бу масала ҳозир қанчалик долзарб эди, деган савол туғилди. Чунки ҳозир миллатлараро низо келиб чиқиши учун сабабларни шахсан мен кўрмаяпман. Мен қирғиз ва ўзбеклар аҳил яшаётан ҳудудда истиқомат қилишим ва ишлашим, уларнинг бир-бирини ёмон кўришига гувоҳ бўлмаганим учун бундай хавотирга асос кўрмаяпман. Агар давлат раҳбари аниқ фактларни келтирганида, бу мурожаат халқ учун ҳам тушунарлироқ бўларди. Бу жиддий ўйлантирадиган мурожаат бўлди", - деди у BBC Özbek билан суҳбатда.

Жапаровнинг Facebook саҳифасидаги мурожаати остида қолдирилган изоҳларда ҳам турли муносабатлар билдирилган. Изоҳларнинг бир қисмида фойдаланувчилар тинчликни сақлаш, иғвога учмаслик, 2010 йил воқеаларидан сабоқ олиш ва низо келтириб чиқаришга уринганларни жазолаш зарурлигини таъкидлаган.

Ўш мэрининг собиқ ўринбосари Сонунбек Жунусбаев Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли лойиҳасининг аҳамиятига эътибор қаратган:

"Мустақил сиёсат юритаётганимиз ташқи кучларга ёқмаяпти. Қандай бўлмасин, темир йўл қурилишини бирликда якунлашимиз керак. Бу биз ва келажак авлодларимиз учун жуда муҳим".

Мустақил журналист Мирлан Дуйшенбаев ҳам президентнинг огоҳлантириши юзасидан ўз фикрини билдирган:

"Агар чиндан ҳам бундай режалар бўлса, айбдорлар аниқланиб, қатъий жазоланиши керак. Икки халқни бир-бирига қарши қўйиш фақат ҳокимиятни кўзлаган ички душманларнинг ишидир".

Айни пайтда хорижда яшаётган журналистик суриштирувлари билан танилган Болот Темиров президентнинг мурожаатини танқид қилди. Унинг фикрича, Жапаров миллатлараро можаро хавфи ҳақида гапириб, жамоатчиликда қўрқув уйғотмоқда.

"Президент айтаётган хавфнинг ҳиди ҳам йўқ. Шунинг учун мен ҳайрон бўлдим, нима учун президент бирдан бундай баёнот билан чиқди? Миллатлараро тотувлик масаласи жуда нозик. Унга эҳтиёткорона ёндашиш керак" - деди журналист, Ўш шаҳри яшовчиси Сарвар Усмон.

Темир йўл лойиҳаси ҳам мурожаатда тилга олинди

Садир Жапаров ўз мурожаатида Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли лойиҳасига ҳам тўхталди.

Унинг айтишича, айрим сиёсий кучлар аввал Хитой мавзуси орқали жамоатчиликни бўлишга уринган, энди эса қирғиз ва ўзбек халқлари ўртасида келишмовчилик келтириб чиқаришга ҳаракат қилиши мумкин.

Жапаров мазкур темир йўл қурилиши Қирғизистоннинг иқтисодий ривожланиши ва келажаги учун муҳим эканини таъкидлади.

Бироқ президент эҳтимолий иғвогарликлар темир йўл лойиҳаси билан қандай боғлиқ эканига доир аниқ далиллар келтирмади.

"Бироқ бу қанчалик асосли? Ростдан ҳам шундай кучлар борми? Ростдан ҳам шундай режалар мавжудми, деган савол турибди. Масаланинг чети кўринди-да. Агар шундай кучлар бўлса, уларни жамиятга очиқ кўрсатиши керак. Шу баҳонада сайло олдидан айрим одамларни қамаб юборса, тўғри бўлмайди. Аммо президентнинг кеча мурожаат йўллаб, барқарорликни, бирдамликни сақлайлик, дегани тўғри", - деди президентликка даъвогарлардан бири Клара Сооронқулова.

Қирғизистонда президент сайлови арафаси

Қирғизистонда президент сайлови 2027 йил 27 январ кунига белгиланган.

Марказий сайлов комиссияси маълумотига кўра, 11 нафар фуқаро сайловда номзодини кўрсатиш учун ариза топширган. Улар орасида амалдаги президент Садир Жапаров ҳам бор. Ҳали ҳеч ким номзод дея расман тасдиқланмаган.

Жапаров аввалги чиқишларида сайлов очиқ рақобат муҳитида ўтиши ва номзодларга тўсиқлар қўйилмаслигини бир неча бор таъкидлаган.

Қирғизистондаги миллатлараро муносабатлар тарихи

Қирғизистон кўп миллатли мамлакат бўлиб, этник ўзбеклар аҳолининг тахминан 15 фоизини ташкил этади ва асосан мамлакат жанубидаги Ўш ва Жалолобод вилоятларида истиқомат қилишади.

1990 ва 2010 йилларда қирғизлар ва ўзбеклар ўртасида чиққан қонли тўқнашувларда юзлаб инсонларнинг ҳаётига зомин бўлган, минглаб одамлар уй-жойини вақтинча тарк этган. Айримлари Ўзбекистонга қочиб ўтишган.

Халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари ҳисоботларида ҳар икки этник гуруҳ вакиллари томонидан зўравонлик содир этилгани қайд этилган. Шу билан бирга, ўзбеклар истиқомат қиладиган маҳаллаларга қилинган ҳужумлар, хавфсизлик кучларининг ҳаракатлари, жумладан, уларнинг айрим ҳолларда зўравонликнинг олдини олмагани ва эҳтимолий иштироки юзасидан жиддий саволлар кўтарилган.

2010 йилги воқеалардан кейинги тергов ва суд жараёнларида ҳам қонунбузилишлар, қийноқлар ва адолатсиз судлов ҳолатлари ҳақида халқаро ташкилотлар хабар берган. Ҳокимият барча ҳолатлар холис текширилганини билдирган.

Сўнгги йилларда Қирғизистонда ҳукумат вакиллари, фуқаролик жамияти фаоллари ҳамда оддий аҳоли икки ҳалқнинг дўстлиги ва ҳамжиҳатлиги мустаҳкамланиб бораётганини таъкидлаб келади.

Қирғизистон ва Ўзбекистон ўртасида ўзаро туристлар оқими ҳам ортган. Икки давлатнинг расмий статистик маълумотларига кўра, жорий йилнинг дастлабки тўққиз ойида қўшни давлатдан ташриф буюрганлар сони ҳар икки мамлакатда қарийб уч миллионни ташкил этган.