Озарбайжон ва Туркия: ҳижоб, пул ва "ука" масаласи

Озарбайжон ва Туркия ўртасидаги, анъанавий равишда қардошлик муносабатлари деб таърифланадиган алоқалардаги келишмовчилик ҳижоб масаласидан анча чуқурроқ экани маълум бўлди. Озарбайжон мактабларида ҳижоб ўраш тақиқлангани Туркияда норозилик уйғотган эди. Аслида, Боку Туркия ҳомийлигидаги "ука" мақомидан чиқишга интилаётганга ўхшайди. Бунинг молиявий сабаблари ҳам бўлиши мумкин.

"Бу қардошликни заифлаштиришга интилувчилар [...] ўтмишда мақсадларига эриша олмаганидек, бугун ҳам, эртага ҳам бунга эриша олмайди. Аллоҳнинг иродаси билан бирлигимиз абадий мустаҳкам бўлиб қолади", — деди Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғон ўтган дам олиш кунлари Озарбайжонга ташрифи чоғида.

У 2020 йилдаги Қорабоғ урушида қозонилган ғалаба муносабати билан ўтказилган навбатдаги тантаналарда иштирок этиш учун келган эди.

Бироқ Эрдўғоннинг бу сўзларидан олдин бир қатор можаролар юз берди. Уларнинг ортида қандайдир номаълум кучлар эмас, балки икки мамлакат расмийлари ва улар назорат қиладиган журналистлар турган эди.

Алиев одатда "азиз қардошим" деб атайдиган Эрдўғон билан учрашувларни ўтказиб юбормасди. Аммо октябр охирида у Анқарада бўлиб ўтган Туркий давлатлар ташкилоти саммитига бормади.

Алиев бундай саммитларда мунтазам иштирок этарди. У, умуман олганда, туркий давлатларнинг яқинроқ ҳамкорлигини назарда тутувчи "Туркий дунё" ғоясининг асосий ташаббускорларидан бири ҳисобланарди.

Бироқ сўнгги икки ойда Озарбайжон мактабларида ҳижоб ўраш тақиқлангани ортидан Туркия ва Озарбайжон муносабатларида келишмовчилик кўзга ташланди.

Диндорлик даражаси юқорироқ бўлган Туркияда кўпчилик бу тақиқни қоралади. Озарбайжон мактабларида норозилик намойишлари бошланди, туркиялик журналистлар эса намойишчилар тарафини олди.

Озарбайжон прокуратураси мамлакатда ҳокимиятни зўравонлик йўли билан эгаллаб олишга чақиргани ва диний адоват қўзғатгани гумон қилинган етти нафар туркиялик журналистни халқаро қидирувга берди.

Озарбайжон Ташқи ишлар вазирлиги ҳижоб тақиқини танқид қилган Эрдўғоннинг маслаҳатчисини ҳам қўшиб, Туркиянинг 31 нафар фуқаросини мамлакатда номақбул шахс деб эълон қилди. Кейинчалик президент маслаҳатчиси лавозимидан бўшатилди.

"Ука эмас"

Эрдўғон ва Алиев бир-бирини ҳануз қардош деб атайди. Бироқ кўпчилик Озарбайжон ўзини "ука" мақомида ҳис қилишни истамаётганини таъкидлайди.

Мустақилликка эришган дастлабки йиллариданоқ Озарбайжон Туркияни энг яқин сиёсий иттифоқчиси сифатида танлади. 1991 йилда шоир Бахтиёр Ваҳобзода ёзган шеърдаги "Туркия ва Озарбайжон — икки давлат, бир миллат" деган мисра вақт ўтиши билан сиёсий шиорга айланди.

Ўша даврда ҳокимиятда бўлган миллатчилар ҳам, кейинчалик Ҳайдар Алиев ва унинг ўғли Илҳом Алиев ҳам Туркияни ўзларига намуна деб билди.

Ўша пайтда ҳам, ҳозир ҳам Озарбайжон Туркиянинг кучли маданий таъсири остида. Одамлар турк мусиқасини тинглайди, кундалик нутқда айрим сўзлар ўрнига туркча сўзлар ишлатилади. Ҳатто зиёлиларнинг бир қисми озарбайжон тилини турк тилининг шеваси деб ҳисоблайди.

Икки мамлакат ҳарбий иттифоқчи ҳам бўлган ва шундай бўлиб қолмоқда. Туркия Озарбайжонга қурол-яроғ етказиб беради, турк ҳарбийлари озарбайжонлик ҳарбийларни тайёрлайди. Озарбайжон армияси ҳам Туркия армияси каби НАТО андозалари асосида қурилмоқда.

Бироқ Қорабоғдаги ғалабадан кейин Озарбайжон ҳақида Жанубий Кавказда ўз мавқеини мустаҳкамлаган муҳим минтақавий ўйинчи сифатида гапирила бошланди.

Яқинда эса Алиев Туркиянинг ёрдамини унутгандек, 2020 йилги урушда "бизга ҳеч ким ёрдам бермагани"ни ва қурол-яроғни жаҳон бозори нархларида сотиб олганини айтди.

Тенг ҳуқуқли бўлмаган ҳамкорликми?

Икки мамлакат ўртасидаги сўз орқали кечган можаро октябр ойида бир-бирига боғлиқ эмасдек кўринган воқеалар билан бошланди.

Исроил бош вазири Бенямин Нетаняҳу БМТ Бош Ассамблеясида нутқ сўзлаётганида Туркия ва бошқа кўплаб мамлакатлар вакиллари зални тарк этди. Озарбайжон вакили эса уларга қўшилмади.

Шундан кейин Озарбайжон Таълим вазирлиги мактабларда ҳижоб ўрашни тақиқлади. Бу қарорни Эрдўғон танқид қилди. Кейинроқ Алиев Озарбайжон Қорабоғ урушида бошқа бировнинг ёрдамисиз, ўзи ғалаба қозонганини билдирди.

Бироқ Эрдўғон ўз нутқида Озарбайжонни, Алиев эса Туркияни номма-ном тилга олмади. Уларнинг ўрнига бу ҳақда оммавий ахборот воситалари анча очиқроқ гапирди.

Яқинда Озарбайжон оммавий ахборот воситаларида Туркия кўп йиллардан бери ўз иқтисодий муаммоларини ҳал қилиш учун Озарбайжондан ўзига хос банк сифатида фойдаланишга уринаётгани ҳақида мақолалар чоп этилди. Бу мақолаларнинг мазмуни ва услуби ҳам бир-бирига жуда ўхшаш эди.

"Агар Day.az (мақола чоп этган нашрлардан бири — BBC) ҳукуматдаги кайфиятни акс эттираётган бўлса, Бокудан келаётган хабарни қуйидагича талқин қилиш мумкин: Озарбайжон Туркиянинг энг йирик инвесторларидан бири ва энг яқин иттифоқчиси бўлиб қолади, аммо унинг молиявий таянчига айланишни истамайди", — деб ёзади BBC Озарбайжон хизмати муҳаррири Кўнул Халилова.

Озарбайжоннинг давлат энергетика компанияси SOCAR Туркиядаги энг йирик хорижий инвестор ҳисобланади.

Бироқ иқтисодий қарамлик ўзаро характерга эга. Туркия Грузия билан бир қаторда Озарбайжон газини Европага етказишдаги асосий транзит мамлакатдир. Озарбайжон эса Туркиянинг муҳим газ етказиб берувчиларидан бири.

"Биз сизларнинг банкингиз эмасмиз"

Иқтисодий муносабатларнинг бу томони узоқ вақт давомида "Икки давлат — бир миллат" шиори соясида қолиб келди. Озарбайжоннинг ҳукуматга хайрихоҳ оммавий ахборот воситалари Туркияга "Биз сизларнинг банкингиз эмасмиз" деган сигнални юборгунига қадар шундай бўлди.

Халилованинг қайд этишича, 2021 йилда Туркия лираси кескин қадрсизланаётган бир пайтда Анқара ўз валютасини қўллаб-қувватлаш учун турли мамлакатлар ва марказий банклар билан валюта свопи — ўзаро валюта алмашиш битимларини тузишга уринган.

Ўшанда Озарбайжон Нефт жамғармаси Туркия Марказий банкига олти ой муддатга бир миллиард евро миқдорида депозит жойлаштирган. Бироқ бу қадам лирани қўллаб-қувватлаш сифатида тақдим этилмаган.

Валюта свопи икки мамлакат марказий банклари ўртасида молиявий мажбуриятни юзага келтиради. Буни сиёсий хабар сифатида ҳам талқин қилиш мумкин: "Биз сизнинг валютангизни қўллаб-қувватлаяпмиз".

Туркия маблағ олган, аммо Боку буни молиявий ёрдам ёки сиёсий кафолат сифатида кўрсатмаган.

Муаллифнинг ёзишича, эҳтимол, бу кузда сиёсатнинг ўзи эмас, балки унинг очиқроқ намоён бўлиши ўзгаргандир.

Биринчидан, молиявий ҳомий ролини қабул қилиш Озарбайжоннинг захиралари ва Нефт жамғармаси маблағларини Боку назорат қилмайдиган Туркия пул-кредит сиёсатига боғлаб қўйиши мумкин.

Иккинчидан, таҳлилчилар фикрича, Озарбайжон, айниқса, 2020 йилдан кейин ўзини Туркиянинг кичик ҳамкори эмас, балки суверен ва тенг ҳуқуқли иттифоқчиси сифатида кўрсатишга интилмоқда.

Туркияда нимани тушунишмаяпти?

Озарбайжон ва Туркия муносабатларида аввал ҳам муаммолар пайдо бўлган.

Миллатчи ва пантуркист қарашлари билан танилган президент Абулфаз Элчибей 1993 йил баҳорида Туркия Озарбайжонга қурол беришдан, ҳатто можаро ҳудудидан тинч аҳолини эвакуация қилиш учун вертолёт ажратишдан бош тортганидан норози бўлган.

Бу 1992–1994 йиллардаги Қорабоғ уруши вақтида, арман кучлари ҳужумга ўтган пайтда юз берган эди.

Кейинчалик, 2009 йилда ҳам икки мамлакат ўртасида кескинлик юзага келди. Минтақада бу давр "Футбол дипломатияси" ёки "Байроқ инқирози" деб аталади.

Ўшанда Туркия Озарбайжон билан келишмасдан Арманистонга яқинлашиш йўлини танлади: Ереванда дипломатик ваколатхона очди ва чегарани тез орада очиш бўйича протокол имзолади. Амалда эса Арманистон ва Туркия ўртасидаги чегара ҳануз очилмаган.

Ўша йили икки мамлакат футбол терма жамоалари илк бор Туркиянинг Бурса шаҳрида ўртоқлик учрашуви ўтказди. Стадионга Озарбайжон байроқлари билан келган мухлислар киритилмади.

Бу воқеалар Бокуда норозилик уйғотди. Ўшанда ҳам Алиев халқаро форумда иштирок этиш учун Туркияга бормади. Озарбайжон томони иқтисодий ҳамкорликда тенглик йўқлигини ҳам таъкидлади.

Бироқ Қорабоғ уруши тугади ва бугунги кескинликнинг сабаблари бошқача.

Туркиялик сиёсатшунос ва Евросиё бўйича эксперт Умит Назми Редининг фикрича, можаронинг сабабларидан бири Туркиядаги исломчи доираларнинг Озарбайжон мактабларида ҳижоб тақиқланишига қарши чиқиб, секуляризмнинг заифлашиши Озарбайжонни Туркияга яқинлаштириш ўрнига Эрон таъсирига кўпроқ очиб қўйиши мумкинлигини эътибордан четда қолдирганидадир.

Туркия сунний давлат, Озарбайжон эса Эрон каби шиалар кўпчиликни ташкил қиладиган мамлакат. Эрон Озарбайжоннинг энг узун қуруқликдаги чегарасига эга қўшниси ҳамдир.

Озарбайжонлик сиёсатшунос Фарҳод Мамедовнинг ёзишича, Туркиядаги танқидчилар Озарбайжон ичида кечаётган жараёнларни яхши тушунмаган. Унинг фикрича, улар Арманистон билан бўлган 44 кунлик урушдан кейин минтақадаги вазият ўзгарганини ҳам ҳисобга олмаган.

Россиядан кейинги энг яқин ҳамкор

Озарбайжон Фанлар академияси аъзоси, сиёсатшунос Ризвон Ҳусейнов Эрдўғоннинг Бокуга ташрифи олдидан Daily Europe Online эксперт ташкилотига берган интервюсида 2020 йилги урушдан кейин минтақада вазият ўзгарганини айтган.

"Озарбайжон шаклланаётган янги минтақавий тартибда ўзининг алоҳида ўрни борлигини мулойимлик билан тушунтиришга ҳаракат қилмоқда", - деган у.

Ҳусейнов мамлакатнинг минтақадаги роли ўзгариши билан Россия билан муносабатлар ёмонлашганини ҳам боғлайди.

Бироқ унинг таъкидлашича, Туркия Озарбайжон учун ҳамон энг яқин мамлакат бўлиб қолмоқда ва ҳозирги кескинлик қўшма лойиҳаларга таъсир қилмаган.

"Менимча, ҳозирги кескинлик вақт ўтиши билан пасаяди. Алиев, одатда, ҳамкорлари билан муносабатларни узоқ муддатга ёмонлаштиришга интилмайди ва улар ҳам буни тушунади. Бироқ бу вазиятда юзага чиққан туб келишмовчиликлар сақланиб қолади", — дейди Париждаги Sciences Po институти тадқиқотчиси Алтай Гоюшов.

Унинг фикрича, Озарбайжоннинг минтақадаги роли кучайгани ҳақидаги қараш Бокунинг ички тарғиботи яратган талқиндир.

Аслида эса Россия, Эрон ва Туркия каби йирик минтақавий ўйинчилар ўз муаммолари билан банд. Озарбайжон эса бундай вазиятдан фойдаланиб, ўз мустақиллигини янада мустаҳкамлашга ҳаракат қилмоқда.