د طالبانو حکومت به له امریکا سره د ایران په کلابندۍ کې ودرېږی؟

د امریکا متحده ایالتونو ویلي، د ایران له ګاونډیانو سره په همکارۍ پر دغه هېواد ځمکني بندیزونه پلي کوي. له ایران چاپېره نږدې ټول ګاونډیان یې په یو یا بل ډول له واشنګتن سره نږدې اړیکې یا ستراتیژیکې همکارۍ لري؛ خو په کې یو هېواد استثنا دی: افغانستان.

اوس د انګریزي ژبو په اصطلاح، دا "د یو میلیون ډالرو په ارزښت پوښتنه" ده چې د طالبانو حکومت، له ایران سره د پراخو اقتصادي او سیاسي اړیکو او هممهاله امریکا سره د تعامل او پاملرنې ورماتولو ته د اړتیا په ترڅ کې، به څنګه له دې پېچلې معادلې سره چلند وکړي؟

د منځني ختیځ د چارو کارپوه علم صالح له بي بي سي سره په خبرو کې وویل، د امریکا لویه اندېښنه له چین او روسیې ایران ته د وسلو ورتګ دی؛ خو د بندیزونو د لرې کولو بڼه پټه او ناقانونه ده او هغه هېوادونه چې د دې کار لیوالتیا لري، په ډاګه به دا خبره ونه کړي. د طالبانو حکومت هم له دې قاعدې مستثنا نه دی. د ښاغلي صالح په خبره "داسې ښکاري چې امریکا دې پایلې ته رسېدلې چې روسیه او چین د ځمکې او خلیج (یا د خزر سیند) له لارې او یا هم احتمالا د افغانستان د پولو له لارې ایران ته وسلې لېږي."

افغانستان د واخان دهلېز له لارې له چين سره نښتی دی. د طالبانو حکومت په دې وروستيو کې يو خام سړک د چين تر پولې پورې بشپړه او ورساوه، خو دا پر دې معنا نه ده چې د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګريزې راکړې ورکړې پيل شوې دي. دغه سړک اوسمهال د چين د سرحدي اغزن تار تر شا رسېږي او داسې برېښي چې بيجينګ په نږدې راتلونکي کې د هغې د پرانيستو لېوالتيا نه لري. همدارنګه افغانستان له تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره په شمال کې ګډې پولې لري؛ هغه هېوادونه چې د روسيې تر پراخ سياسي نفوذ لاندې دي.

له بلې خوا، افغانستان او ايران له ۹۰۰ کيلومترو اوږده ګډه پوله لري.

د نړيوالو اړيکو کارپوه مصطفی مدثر بي بي سي ته وويل: "زما په اند امريکايانو له طالبانو سره د ايران د ځمکنۍ کلابندۍ په اړه اړیکې نيولې دي. خو دا پوله [د افغانستان او ايران پوله] د تاريخ په اوږدو کې هیڅکله د بېلابېلو لاملونو له کبله، لکه د اسانتياوو کمښت، د قومونو ګډ ژوند او د خلکو تګ راتګ، په بشپړ ډول د کنټرول او څار وړ نه ده پاتې شوې."

ښاغلی مدثر وايي: "د افغانستان، ايران او امريکا مسئله يوه پېچلې موضوع ده او په تاريخ کې يې ډېرې کمې بېلګې موندل کېږي. طالبان هماغومره چې له امريکايانو کرکه لري، په هماغه کچه پرې تکيه هم لري. هغه مياشتنۍ پيسې چې افغانستان ته لېږل کېږي، د افغانستان د پولي ثبات لپاره مهمې دي. په افغانستان کې د امريکايي بې پيلوټه الوتکو څار او الوتنې شته، کابل او واشنګټن د استخباراتي معلوماتو د تبادلې په برخه کې هم یو تار لري. د طالبانو لپاره به ګرانه وي چې امريکايانو ته "نه" ووايي او له بلې خوا له ايران سره خپلې اړتياو ته په کتو شته اړیکې قرباني کړي. زما په اند، د طالبانو حکومت به د خپلو ناچاريو له امله له دواړو لورو سره محدوده همکاري وکړي؛ دا همکاري به د مجبورۍ له مخې وي."

د ايران پر وړاندې د امريکا د "اوسپنيزو دروازو" (Iron Gates) عملیات

د امریکا ولسمشر ډونلډ ټرمپ د نومبر پر ۸مه اعلان وکړ چې یوه نوې کاري ډله، چې موخه یې د ایران د ځمکنیو پولو کلابندي ده، خپل بشپړ فعالیت پیل کړی دی.

دا "د اوسپنیزې دروازې کاري ډله" (Iron Gate Task Force) نومېږي، هدف د هغو لارو تړل دي چې د امریکا د پوځ په ادعا د وسلو او ناقانونه توکو د لېږد لپاره یې ایران کاروي.

د امریکايي رسنیو د راپورونو له مخې، د دې کاري ډلې فعالیت به پوځي حللارې، لکه د ایران دننه د کاروانونو په نښه کول، نه رانغاړي.

خو شاوخوا ۲۰ پوځي او ملکي کارپوهان د امریکا د مرکزي قوماندانۍ (سنټکام) په مرکز کې د فلوریډا ایالت د ټامپا ښار کې سره راټول شوي دي، چې د امریکا له استخباراتي ادارو او د خزانې وزارت سره په همغږۍ د سپوږمکۍ معلومات او د هغو سوداګریزو لارو څارنه وکړي چې توکي د روسیې، چین او منځنۍ اسیا له هېوادونو څخه ایران ته لېږدوي.

موخه دا ده چې د اکمالاتي شبکو تر پېژندلو وروسته، پر ایران د ګاونډیو هېوادونو له لارې ډیپلوماټیک فشار واچول شي او د ترانسپورتي شرکتونو، د اسعارو د تبادلې مرکزونو او نورو منځګړو بنسټونو ته د سختو بندیزونو ګواښ وشي، څو هغوی د مالي سرچینو، وسلو او دوه‌ګوني استعمال لرونکو توکو بارونه ضبط کړي. دا هغه توکي دي چې ملکي بڼه لري، خو په پوځي تجهیزاتو او پروګرامونو کې هم ترې کار اخیستل کېدای شي.

کابل د ایران د بندیزونو د مخنیوي ظرفیت او لېوالتیا لري؟

ایران په شمال کې له اذربایجان، ارمنستان او ترکمنستان سره ځمکنۍ پولې لري او د کسپین سمندر له لارې له روسیې او قزاقستان سره سمندري ګاونډیتوب لري. په لوېدیځ کې له ترکیې او عراق سره نښتی او په سوېل کې د فارس خلیج، هرمز تنګي او عمان سمندر له لارې له کویټ، سعودي عربستان، قطر، بحرین، متحده عربي اماراتو او عمان سره ګډې اوبیزې پولې لري.

خو داسې ښکاري چې په ختیځه برخه کې، چې ایران له پاکستان او افغانستان سره نښلوي، تهران یوازې یو غوراوی لري: کابل.

د نړیوالو اړیکو د چارو څېړونکی علم صالح باور لري چې پاکستان به ښايي له امریکا سره د خپلو اړیکو د خرابېدو له وېرې په دې برخه کې همکاري ونه کړي، خو د طالبانو حکومت د دې کار لپاره ډېره لېوالتیا لري او "شونې ده چې لا همدا اوس یې ترسره کوي".

نوموړي د ایران او طالبانو ترمنځ د اوسنیو اړیکو دغه پړاو د دواړو لورو ترمنځ د اړیکو یو "نوی مېکانېزم" وباله.

ښاغلي صالح وویل: "دا به دوه اړخیزې او ګډې اړیکې وي. د طالبانو حکومت له پاکستان سره ښې اړیکې نه لري او له تاجکستان سره هم تودې اړیکې نه لري. ایران ازادو اوبو ته لاسرسی لري او کولای شي کابل ته د سوداګرۍ لپاره د پراخ فرصتونه برابر کړي. له بلې خوا، په سیمه کې د ایران سیاسي وزن طالبانو ته د لا ډېرې سیاسي ګټې اخیستنې زمینه برابروي."

هغه زیاته کړه: "د ایران او عراق، ایران او افغانستان او ان ایران او ترکیې ترمنځ د فعالیتونو لویه برخه د امریکا له سترګو پټه کېږي او ډېر احتمال شته چې دا بهیر دوام ومومي."

مصطفی مدثر د دې پوښتنې په ځواب کې چې ایا افغانستان دا وړتیا لري چې د ایران د ټولو سرحدي لارو د تړل کېدو په حالت کې دا تشه ډکه کړي، وویل:

"کېدای شي لنډمهالي لارې موجودې وي، خو که تصور دا وي چې افغانستان په یوازې ځان کولای شي دا ستراتیژیکه محاصره ماته کړي، دا خبره له حقیقته لرې ښکاري. افغانستان دا ظرفیت او وړتیا نه لري."

کابل څنګه د واشنګټن او تهران ترمنځ توازن ساتي؟

علم صالح وایي چې همدا د سیاست هنر دی؛ یعنې د هغو لوبغاړو ترمنځ توازن رامنځته کول چې ورسره تعامل لرئ، خو هر یو یې جلا هویت، لیدلوری او ګټې لري.

د هغه په خبره، چین، پاکستان، ایران، امریکا او روسیه ټول په افغانستان کې ګټې او اهداف لري، خو هر یو یې له بېلابېلو لیدلورو او غوښتنو سره حاضر دي.

نوموړي زیاته کړه: "دا د کابل په سیاست پورې اړه لري چې څنګه هم ایران له ځان سره وساتي او هم د امریکا له زیان خوندي پاتې شي. امریکا کولای شي د افغانستان له فضا محدود امنیتي څار ولري، خو دا معنا نه لري چې د افغانستان له لارې به ایران ته توغندي لېږل کېږي او امریکایان به یې د بې‌پیلوټه الوتکو په وسیله ویني. کېدای شي دا یوازې ځانګړې او پرمختللې پرزې وي. زما اټکل دا دی چې دا ډول بارونه د موټرو لویو کاروانونو ته اړتیا نه لري. همدارنګه کېدای شي مرسته د مالي مرستو په بڼه وي، چې پټ ساتل یې هم دومره ستونزمن نه وي."

خو مصطفی مدثر وایي چې طالبان له ایډیالوژیک پلوه نه له امریکا سره فکري همغږي لري او نه هم له ایران سره ژوره فکري اړیکه، خو په تېرو پنځو کلونو کې د تاکتیکي اړتیاوو له مخې د دوی ترمنځ همکاري موجوده وه، چې ډېره یې د طالبانو د حکومت د مجبوریو پایله ده.

د امریکا او اسرائیل له لوري د ایران پر ضد د وروستیو جګړو پر مهال، د طالبانو حکومت چارواکو څو ځله له تهران سره خواخوږي څرګنده کړې او په خپلو رسمي اعلامیو کې یې دواړه لوري تل زغم، ارامۍ او د ډیپلوماسۍ له لارې د اختلافونو حل ته هڅولي دي.

علم صالح وايي چې د طالبانو د حکومت او امریکا ترمنځ تعامل په دې معنا نه دی چې له ایران سره به تعامل ته نه ودرېږي، او نه هم امریکا کولای شي دا اړیکې په بشپړه توګه پرې کړي.

د هغه په وینا، د ایران پر ضد د امریکا د اته میاشتنۍ سمندري او اوس د ځمکنۍ محاصرې هڅې د دې ښکارندويي کوي چې د امریکا تګلاره بریالۍ نه ده وه، او هغه تصور چې ګواکې د ایران اوسنی سیاسي نظام به نسکور شي، له ناکامۍ سره مخ شوی دی. د امریکا هڅې چې د ایران ګاونډي هېوادونه د ځمکنۍ کلابندۍ لپاره همکارۍ ته وهڅوي، ښايي ځینې ستونزې رامنځته کړي، خو په پای کې به د واشنګټن مطلوبه پایله ترلاسه نه شي.

ښاغلي صالح زیاته کړه: "د افغانستان او ایران ترمنځ تاریخي، فرهنګي، ادبي، ژبنۍ او مذهبي اړیکې نه شلېدونکې دي. ان که د دواړو هېوادونو حکومتونه هم ونه غواړي، بیا هم ډېر داسې عوامل شته چې دواړه هېوادونه به همکارۍ او راکړې ورکړې ته اړ کړي."

خو مصطفی مدثر وايي: "د امریکا او اسرائیلو له لوري د ایران پر ضد له ۱۲ ورځنۍ او ۴۰ ورځنۍ جګړې نیولې، تر جنوبي ایران پورې د محدودو بریدونو په لړ کې، ایراني چارواکو تل د طالبانو له حکومته د همکارۍ له امله مننه کړې ده. خو که امریکایان د طالبانو حکومت ته یوه سره کرښه وټاکي، نو دا به د هغوی لپاره وضعیت ډېر ستونزمن کړي. زما باور دا دی چې طالبان به بالاخره د ایران او امریکا ترمنځ د یوه لوري غوراوي ته اړ شي، او هر یو غوراوی به ورته درنه بیه، سخت او برخلیک ټاکونکی وي."

علم صالح بیا وایي: "په کابل کې سیاستوال د راتلونکو لسیزو لپاره فکر کوي او د هر اقدام ګټه او تاوان په پام کې نیسي. هغوی پوهېږي چې دا موضوع تلپاتې نه ده. ښاغلي ټرمپ او نتانیاهو راځي او ځي، خو ایران پاتې کېدونکی دی."