چگونه ربات‌ها به شکارچیان مین در تنگه هرمز تبدیل شدند؟

عبور از تنگه هرمز همچنان یکی از خطرناک‌ترین سفرهایی است که یک کشتی می‌تواند انجام دهد. با وجود کمک‌های نیروی دریایی آمریکا، کشتی‌ها همچنان هدف حمله قرار می‌گیرند.

استیو کامرون، افسر پیشین ناوگان بازرگانی و مشاور امور دریایی، می‌گوید: «عبور از تنگه هرمز زمانی ممکن است که ناخدا و خدمه حاضر باشند خطر آن را بپذیرند. کشتی باید تحت پوشش بیمه خطرات جنگی باشد و در نهایت این ناخداست که تصمیم آخر را می‌گیرد.»

موشک‌ها و پهپادها از آسمان تهدیدی جدی به شمار می‌روند، اما در زیر سطح آب نیز ممکن است مین‌های دریایی در کمین باشند.

کامرون می‌افزاید: «اگر ناخدای یک کشتی باشید، دوست دارید مطمئن شوید هیچ مین دریایی در منطقه وجود ندارد.»

مین‌های مدرن در بستر دریا قرار می‌گیرند و زمانی منفجر می‌شوند که یک سیگنال صوتی یا مغناطیسی را تشخیص دهند. انفجار آن‌ها موج فشاری ایجاد می‌کند که می‌تواند کیل یا تیر اصلی زیرین یک کشتی عبوری را در هم بشکند.

برخی دیگر از مین‌ها می‌توانند از آب‌های کم‌عمق به سطح نزدیک شوند، روی آب شناور بمانند یا حتی با نیروی محرکه به سمت هدف حرکت کنند.

فناوری ساخت این مین‌ها نه پیچیده است و نه پرهزینه، اما صرف وجود احتمال حضور آن‌ها می‌تواند یک ناوگان نفتکش را از تردد بازدارد.

ایان مک‌فارلین از گروه دفاعی فرانسوی تالس، که معمار کشتی و متخصص جنگ دریایی است، آشنایی عمیقی با جنگ مین دارد. او می‌گوید: «مین‌های دریایی روشی بسیار ارزان برای جنگ دریایی هستند؛ موضوعی که نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا به‌خوبی از آن آگاه است.»

یافتن مین‌های دریایی به طور سنتی وظیفه شناورهای تخصصی مین‌یاب بوده است؛ شناورهایی که معمولا خدمه‌ای متشکل از حدود ۸۰ ملوان دارند.

برای دور نگه داشتن انسان‌ها از خطر، بخش فزاینده‌ای از این ماموریت اکنون با استفاده از سامانه‌های خودکار انجام می‌شود که از ساحل کنترل و پایش می‌شوند.

چنین سامانه‌هایی ممکن است تنها به ۲۰ نفر نیرو نیاز داشته باشند که به صورت نوبتی در مراکز مستقر در خشکی کار می‌کنند. با توجه به مشکلاتی که نیروهای دریایی کشورهای عضو ناتو در جذب و حفظ نیرو با آن روبه‌رو هستند، این سامانه‌های رباتیکِ قابل‌حمل جذابیت زیادی پیدا کرده‌اند.

این فناوری‌ها حدود ۲۰ سال است که در حال توسعه هستند.

در جریان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳، نیروی دریایی آمریکا با استفاده از یک ربات اژدرشکل به نام رموس ۱۰۰ به جست‌وجوی مین‌های دریایی در بستر دریا پرداخت.

این دستگاه‌های کوچک با استفاده از سونار محیط اطراف را اسکن می‌کردند، در عمق حدود ۳۰ متر عمل می‌کردند و انجام ماموریتی دشوار و خطرناک را از دوش غواصان برمی‌داشتند.

درگیری اخیر در خلیج فارس آزمونی برای سامانه‌هایی به‌مراتب پیشرفته‌تر بوده است.

ارتش آمریکا جزئیات اندکی درباره شناورهای مین‌یاب خود منتشر می‌کند، اما گاه تصاویری از آن‌ها دیده شده است.

نیروهای ایرانی در اوایل سپتامبر یک زیردریایی خودکار و بدون سرنشین آمریکایی را از آب‌های تنگه هرمز بیرون کشیدند.

پنتاگون اعلام کرد این ربات، که از نوع یک شناور زیرسطحی فوق‌بزرگ بدون سرنشین و ساخت شرکت آمریکایی اندوریل بود، یکی از مدل‌های قدیمی دچار نقص فنی شده و هیچ تجهیزات طبقه‌بندی‌شده‌ای در آن وجود نداشته است.

صرف‌نظر از این‌که ماموریت این شناور چه بوده، هیچ ملوانی در معرض خطر قرار نگرفت. ویلیام لاپتون، تحلیلگر امور دریایی در گروه شفرد، می‌گوید: «این در مقایسه با اسیر شدن نیروهای انسانی، اتفاقی بسیار کم‌اهمیت بود» و همین یکی از دلایل اصلی استفاده از شناورهای بدون سرنشین است.

اما اگر یک شناور بدون سرنشین به دست طرف مقابل بیفتد چه می‌شود؟

نیروهای دریایی کشورهای عضو ناتو تمایل چندانی به ارائه جزئیات ندارند، اما اطلاعات ذخیره‌شده در رایانه‌ها و حافظه‌های این شناورها را می‌توان از راه دور پاک یا نابود کرد. این احتمال وجود دارد که چنین اقدامی درباره همان شناور زیرسطحی بدون سرنشین آمریکایی که نیروهای ایرانی در تنگه هرمز در اختیار گرفتند نیز انجام شده باشد.

این فناوری‌های خودکار اکنون مورد توجه نیروهای نظامی در سراسر جهان قرار گرفته‌اند.

همکاری میان شرکت تالس، نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا و نیروی دریایی فرانسه به ساخت یک شناور رباتیک منجر شده است.

شناور سطحی بدون سرنشین تالس به مجموعه‌ای از حسگرها مجهز است که با استفاده از فناوری سونار، برای شناسایی مین‌های دریایی برنامه‌ریزی شده‌اند. این فناوری سونار در اصل برای صنایع نفت و گاز توسعه یافته بود.

این شناور یک محفظه مستطیلی به طول پنج متر را که ظاهری شبیه یک اژدر بزرگ دارد، با خود یدک می‌کشد. این سامانه تصویری بسیار دقیق از بستر دریا تهیه می‌کند و با کمک هوش مصنوعی یک نمای سه‌بعدی از آن می‌سازد. از آنجا که جدیدترین مین‌های دریایی طوری طراحی شده‌اند که با محیط اطراف خود ترکیب شوند، نرم‌افزار این سامانه می‌تواند هر چیزی را که شبیه مین باشد شناسایی کند.

سامانه‌های خودکار نسبت به شناورهای سنتی مین‌یاب هزینه کمتری دارند. علاوه بر این، می‌توان آن‌ها را همراه با مراکز کنترل قابل‌حمل که در کانتینر مستقر هستند، از طریق هوا جابه‌جا و مستقر کرد.

استیو پرست، پژوهشگر وابسته موسسه سلطنتی خدمات متحد برای مطالعات دفاعی و امنیتی، کسی است که استفاده از سامانه‌های بدون سرنشین برای کشف مین را وارد نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا کرد و در سال ۲۰۱۴ نخستین افسر رباتیک ناوگان این نیرو شد.

او می‌گوید: «راه‌های زیادی برای جست‌وجوی مین با استفاده از قایق‌ها و زیردریایی‌های رباتیک وجود دارد. هرچند نمی‌توان نبود مین را به طور قطعی ثابت کرد، اما می‌توان میزان خطر را به شکل قابل توجهی کاهش داد.»

به گفته او، سامانه‌های رباتیک آمریکایی می‌توانند یا مین را منهدم کنند یا محل آن را علامت‌گذاری کنند تا کشتی‌ها از آن منطقه دوری کنند.

پرست می‌گوید: «استفاده از سامانه‌های خودکار بیشتر خواهد شد و در عین حال دامنه ماموریت‌ها و توانایی‌های آن‌ها نیز گسترش می‌یابد. همچنین هوش مصنوعی به جای آن‌که پس از بازگشت یک پهپاد داده‌ها را تحلیل کند، همان‌جا و در لحظه داده‌های جمع‌آوری‌شده را بررسی خواهد کرد.»

نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا به‌تازگی از طرح خود برای ایجاد یک ناوگان ترکیبی رونمایی کرده است؛ مفهومی که در آن شناورهای بدون سرنشین در کنار کشتی‌های جنگی متعارف فعالیت می‌کنند. با این حال، پرست معتقد است موفقیت این طرح مستلزم آن است که کل ناوگان به عنوان یک نیروی واحد اما پراکنده عمل کند و داده‌ها را در ساختاری با یکدیگر به اشتراک بگذارد.

او تاکید می‌کند که شناورهای رباتیک تنها در قالب چنین سامانه‌ای تاثیر واقعی خواهند داشت و تمرکز صرف بر هر شناور بدون سرنشین به تنهایی اشتباه است.

به گفته او: «شناورهای بدون سرنشین یا خودکار، خودِ سیستم نیستند؛ آن‌ها در واقع برنامه‌هایی هستند که روی آن سیستم اجرا می‌شوند.»

با وجود گسترش استفاده از سامانه‌های رباتیک، آنچه در تنگه هرمز واقعا اهمیت دارد انسان‌ها هستند.

نیل رابرتس که در امور دریایی نماینده بیمه‌گران بازار بیمه لویدز لندن است، می‌گوید تاثیر روانی تهدید مین‌های دریایی گریزناپذیر است؛ همان‌طور که ابهام درباره این‌که چه تعداد مین، اگر اصلا مینی وجود داشته باشد، در آب‌ها مستقر شده‌اند.

او می‌گوید: «آمریکا می‌گوید مسیر عبور از آب‌های عمان را پاکسازی کرده و معتقد است تهدید مین‌ها تحت کنترل قرار دارد. در حال حاضر نیز حجم حمل‌ونقل دریایی به حدود ۷۵ درصد سطح پیش از آغاز درگیری‌ها رسیده است.»

اما ترس از ناشناخته‌ها همچنان مهم‌ترین جنبه تهدید ناشی از مین‌های دریایی است و ربات‌ها اکنون به ابزار اصلی مقابله با این ترس تبدیل شده‌اند.