షేక్‌ హసీనా: బంగ్లాదేశ్‌కు తిరిగి వెళ్లి మరణ శిక్ష తీర్పుపై అప్పీల్ చేయలేరా? శిక్ష అమలుకు అడ్డంకులు లేవని ప్రభుత్వం ఎందుకు అంటోంది?

బంగ్లాదేశ్‌ మాజీ ప్రధాని షేక్ హసీనా, 2024 నాటి ప్రజా తిరుగుబాటు తర్వాత నమోదైన కేసులో తనకు విధించిన మరణశిక్షపై నిర్ణీత గడువు లోపల అప్పీలు చేయలేదనీ, దీంతో ఆ శిక్ష అమలుకు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేవని చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ మహ్మద్ అమీనుల్ ఇస్లాం చెప్పారు.

అప్పీలు దాఖలు చేసుకునేందుకు నిర్ణయించిన 30 రోజుల గడువు ముగిసినప్పటికీ, ఆమె (షేక్ హసీనా) అప్పీలు చేయలేదని బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన ఇంటర్నేషనల్ క్రైమ్స్ ట్రిబ్యునల్(ఐసీటీ) చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ ఇస్లాం తెలిపారు. ఆమె భవిష్యత్తులో అప్పీలు దాఖలు చేసుకునేందుకు ఎటువంటి చట్టపరమైన అవకాశం లేదని అన్నారు.

ఇప్పుడు షేక్ హసీనాకు విధించిన మరణశిక్షను అప్పీలు, విచారణ లేకుండానే అమలు చేయవచ్చని ఇస్లాం పేర్కొన్నారు.

రాజ్యాంగంలోని 104వ అధికరణం కింద లభించే 'సంపూర్ణ న్యాయం' పొందే అవకాశం కూడా షేక్ హసీనాకు ఇక ఉండదని చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ వ్యాఖ్యానించారు.

మరోవైపు, సుప్రీంకోర్టుకు చెందిన కొందరు న్యాయవాదులు ఆయన చేసిన ఈ వ్యాఖ్యలపై ఆశ్చర్యం వ్యక్తం చేయడమే కాకుండా, వాటితో విభేదించారు.

"నేర సంబంధిత కేసుల్లో ఏదైనా తీర్పు అప్పీలు ప్రక్రియ ద్వారానే ఖరారు కావాలనేది ఒక ప్రాథమిక సూత్రం. బంగ్లాదేశ్ న్యాయవ్యవస్థను కూడా అదే పద్ధతిలో రూపొందించారు. ఆమె (షేక్ హసీనా) అప్పీలు చేసుకోలేరని ఎవరంటున్నారో, వారు బహుశా రాజకీయ భావజాలంతోనే అలా మాట్లాడుతున్నారేమో" అని సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయవాది మంజిల్ మోర్షెడ్ పేర్కొన్నారు.

కాగా, బంగ్లాదేశ్‌లో పెద్ద ఎత్తున జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాటులో అవామీ లీగ్ ప్రభుత్వం పడిపోయిన తర్వాత, షేక్ హసీనా బంగ్లాదేశ్ నుంచి పారిపోయి, భారత్‌లో ఆశ్రయం పొందుతున్నారు.

ఇటీవల ఆమె తిరిగి తన దేశానికి వెళ్తారనే ప్రకటనపై బీఎన్‌పీ ప్రభుత్వంలోని వివిధ స్థాయిల నుంచి వ్యాఖ్యలు వెలువడుతున్నాయి.

అప్పీలు చేసుకునేందుకు షేక్ హసీనాకు ఏదైనా అవకాశం ఉంటుందా?

1971లో జరిగిన అమానవీయ నేరాలను విచారించేందుకు 2010లో షేక్ హసీనా ప్రభుత్వం హైకోర్టుతో సమానమైన హోదాతో ఉన్న ఒక 'అంతర్జాతీయ నేరాల ట్రిబ్యునల్'ను (ఇంటర్నేషనల్ క్రైమ్స్ ట్రిబ్యునల్‌ను-ఐసీటీ) ఏర్పాటు చేసింది.

ఈ ట్రిబ్యునల్‌లో జమాత్-ఇ-ఇస్లామీ అగ్రనేతలపై విచారణ జరిగింది. ఆ తర్వాత, అప్పీలు విచారణ అనంతరం వారికి విధించిన మరణశిక్షను అమలు చేశారు.

ఈ ట్రిబ్యునల్‌ను మధ్యలో ఒకసారి పునర్వ్యవస్థీకరించారు.

షేక్ హసీనాపై 2024లో నమోదైన అమానవీయ నేరాల కేసుల విచారణను ప్రారంభించిన మొదటి ట్రిబ్యునల్ ఇదే. ఆ సమయంలో, చాలామంది న్యాయవాదులు, మానవ హక్కుల కార్యకర్తలు ఆమెపై ఈ న్యాయస్థానంలో కేసులు పెట్టడాన్ని ప్రశ్నించారు.

తిరుగుబాటు సమయంలో ప్రభుత్వాన్ని నడుపుతున్న షేక్ హసీనా, అప్పటి హోంమంత్రి అసదుజ్జమాన్ ఖాన్ కమల్‌లు అమానవీయ నేరాలకు పాల్పడ్డారని పేర్కొంటూ ఈ అంతర్జాతీయ నేరాల ట్రిబ్యునల్ 2025 నవంబర్ 17న వారికి మరణశిక్ష విధిస్తున్నట్లు ప్రకటించింది.

చట్టం నిబంధనల ప్రకారం, తీర్పు వెలువడిన 30 రోజులలోపు దానిపై అప్పీలు చేసుకునే అవకాశం ఉంటుంది.

అయితే, ఈ ట్రిబ్యునల్ విచారణపై షేక్‌ హసీనా, ఆమె పార్టీ నేతలు అనేక ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు.

ఈ తీర్పు తర్వాత.. షేక్ హసీనా ఒక విదేశీ సంస్థకు చెందిన ఒక న్యాయవాది ద్వారా ఈ ఏడాది ఏప్రిల్‌లో ఐసీటీకి లేఖ రాశారు. 2025 నాటి తీర్పును రద్దు చేయాలని ఆ లేఖలో కోరారు.

అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ ట్రిబ్యునల్‌లో షేక్ హసీనా గైర్హాజరులో విచారణ జరిపిన విధానం "అంతర్జాతీయ చట్టాన్ని, నిష్పక్షపాత విచారణకు సంబంధించిన ప్రాథమిక ప్రమాణాలను" ఉల్లంఘించిందని ఆ లేఖలో పేర్కొన్నారు.

కాగా, గత జూలైలో, తాను డిసెంబర్‌లో స్వదేశానికి తిరిగి వస్తానని షేక్ హసీనా ప్రకటించారు.

అదే సమయంలో, పాస్‌పోర్ట్ కోసం ఆమె చేసిన అభ్యర్థనకు సంబంధించి బంగ్లాదేశ్‌లో షేక్ హసీనా చట్టపరమైన స్టేటస్‌ పై ఒక సంక్లిష్టమైన వాతావరణం ఏర్పడింది.

షేక్ హసీనా స్వదేశానికి తిరిగి రావాలంటే, ఆమె ఒక ఖైదీగా అప్పగింత ఒప్పందం కింద మాత్రమే రావాలని ప్రభుత్వం, ట్రిబ్యునల్ చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ పదేపదే కోరారు.

రాజ్యాంగం, ఇంటర్నేషనల్ క్రైమ్స్ ట్రిబ్యునల్ యాక్ట్ 1973, లిమిటేషన్ యాక్ట్ 1908 వంటి వివిధ చట్టపరమైన వివరణలను ఉటంకిస్తూ.. షేక్ హసీనా అప్పీలు చేసుకునే అవకాశాన్ని కోల్పోయారని చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ మహ్మద్ అమీనుల్ ఇస్లాం పేర్కొన్నారు.

అయితే, అప్పీలు చేయడానికి ఎలాంటి చట్టపరమైన అవకాశం లేదని, ప్రస్తుతం మరణశిక్ష అమలు చేయడానికి ఎలాంటి అడ్డంకులు లేవని చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ చెబుతున్నప్పటికీ, ''బంగ్లాదేశ్ చరిత్రలో ఇలాంటి చట్టపరమైన విధానం లేదు'' అని చాలామంది న్యాయవాదులు అంటున్నారు.

బంగ్లాదేశ్‌లో మరణశిక్ష విధించినప్పటికీ, అప్పీలేట్ డివిజన్‌కు వెళ్లకుండానే కేసు పరిష్కారమైనట్లు ఎలాంటి రికార్డు లేదని సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయవాది మంజిల్ మోర్షెడ్ అన్నారు.

"ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాలలో గానీ, బంగ్లాదేశ్‌లోగానీ ఎవరికైనా ఉరిశిక్ష పడ్డాక, హైకోర్టు ప్రమేయం లేకుండా కేసు పరిష్కారమైనట్లు మీకు ఎలాంటి రికార్డు కనిపించదు. బంగ్లాదేశ్‌లో అలాంటి చరిత్ర లేదు" అని మోర్షెడ్ అన్నారు.

నిర్ణీత సమయంలోగా అప్పీలు దాఖలు చేయలేకపోతే, సుప్రీంకోర్టు నిబంధనలే సరిపోతాయని ఈ న్యాయవాది చెప్పారు.

అంటే, ఈ నిబంధనల ప్రకారం, షేక్ హసీనా సుప్రీంకోర్టు అప్పీలేట్ డివిజన్‌కు ఆలస్యంగా అప్పీలు దాఖలు చేయవచ్చు.

అయితే, ఆ దరఖాస్తులో తాను హాజరుకాకపోవడానికి గల కారణాన్ని పేర్కొనాల్సి ఉంటుందని న్యాయవాది చెప్పారు.

"ఇక్కడ అప్పీలు చేయడానికి అది అవసరమని నేను అనుకోవడం లేదు. సుప్రీంకోర్టు నిబంధనలు సరిపోతాయి. ఎందుకంటే మీరు సుప్రీంకోర్టు నిబంధనలతో పాటు మన రాజ్యాంగాన్ని కూడా చదవాలి. రాజ్యాంగాన్ని, సుప్రీంకోర్టు నిబంధనలను కలిపి చదివితే, ఈ తీర్పుపై అప్పీలు చేసుకునే హక్కు నిందితులకు ఉందని మీకు తెలుస్తుంది. ఎందుకంటే వారికి మీరు మరణ శిక్ష విధిస్తున్నారు" అని మోర్షెడ్ అన్నారు.

మరణశిక్ష పడిన ఖైదీ వాంగ్మూలం వినకుండా వారికి శిక్ష విధించడంగానీ, న్యాయం చేయడంగానీ సాధ్యం కాదని న్యాయవాది చెప్పారు. బంగ్లాదేశ్, భారత్, పాకిస్తాన్, శ్రీలంకతో సహా అనేక ఆసియా దేశాలలో ఈ ఆచారం ఉందన్నారు.

ఏదైనా నిర్ణయం తీసుకునే ముందు, నిందితులకు తమ వాదనను వినిపించుకునే అవకాశం ఇవ్వాలన్నదే ప్రాథమిక న్యాయ సూత్రమని న్యాయవాదులు అన్నారు.

"ఇవి ఎప్పటినుంచో ఉన్నాయి. ఇది ఎప్పటినుంచో మన ఆచరణలో ఉంది. ఇది కేవలం ఈ దేశానికే పరిమితం కాదు. భారత్, పాకిస్తాన్, శ్రీలంక, అన్ని దేశాల సుప్రీంకోర్టు నిబంధనలలో మినహాయింపు కోసం ఈ నిబంధనలు ఉన్నాయి" అని సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయవాది మోర్షెడ్ చెప్పారు.

బంగ్లాదేశ్‌లో 10-12 సంవత్సరాల తర్వాత కూడా మరణశిక్షలపై నిందితులు అప్పీల్ చేసుకున్న ఉదంతాలు ఉన్నాయని ఆయన గుర్తు చేశారు.

షేక్ ముజిబుర్ రెహమాన్ హత్య కేసు అందుకు ఒక ఉదాహరణ అని ఆయన అన్నారు. ఆ కేసులో మరణశిక్ష పడిన ఏకేఎం మొహియుద్దీన్ అహ్మద్ అప్పుడు పరారీలో ఉన్నారు.

సుప్రీంకోర్టులో అప్పీలు విచారణ అనంతరం 12 మందికి విధించిన మరణశిక్షలను సమర్థించారు. వారిలో చాలామంది ఇప్పటికీ పరారీలో ఉన్నారు.

పరారీలో ఉన్న అహ్మద్‌ను అమెరికా అప్పగించిన తర్వాత బంగ్లాదేశ్‌లో లొంగిపోయారు. ఆ తర్వాత, 2007 సెప్టెంబర్‌లో, అప్పీలేట్ డివిజన్ ఆయనకు అప్పీలు చేసుకునేందుకు అనుమతినిచ్చింది.

షేక్ ముజిబుర్ రెహమాన్ హత్య కేసుకు సంబంధించి న్యాయ ప్రక్రియ ముగిసిన తర్వాత, జనవరి 2010లో ఐదుగురికి మరణశిక్ష అమలు చేశారు.

రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 104 కింద 'సంపూర్ణ న్యాయం' దక్కుతుందా?

రాజ్యాంగంలోని 104వ ఆర్టికల్ ప్రకారం 'సంపూర్ణ న్యాయం' అనే సాధారణ ప్రయోజనం కూడా షేక్ హసీనాకు లభించదని చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ పేర్కొన్నారు.

''అప్పీలెట్ డివిజన్ తన ముందు పెండింగ్‌లో ఉన్న ఏ కేసులోనైనా లేదా విషయంలోనైనా పూర్తి న్యాయం అందించడానికి అవసరమైన మేరకు.. ఎవరైనా వ్యక్తిని హాజరుపరచడానికి లేదా ఏదైనా పత్రాన్ని కనుగొనడానికి లేదా సమర్పించడానికి సంబంధించిన ఆదేశాలతో సహా అటువంటి ఆదేశాలు, ఆర్డర్లు, డిక్రీలు లేదా రిట్‌లను జారీ చేయవచ్చు'' అని రాజ్యాంగంలోని 104వ ఆర్టికల్ చెబుతోంది.

అయితే, అంతకుముందు, జూలైలో షేక్ హసీనా స్వదేశానికి తిరిగి రావడం గురించి మొదటిసారి మాట్లాడినప్పుడు, ఇంటర్నేషనల్ క్రైమ్స్ ట్రిబ్యునల్ కేసులో దోషిగా తేలిన వ్యక్తి, అప్పీలు గడువు ముగిసిన తర్వాత కూడా అప్పీలు చేసిన ఉదంతం ఉందని ప్రధాన ప్రాసిక్యూటర్ ఇస్లాం బీబీసీ బంగ్లాతో అన్నారు.

1971లో అమానవీయ నేరాలకు పాల్పడ్డారంటూ ఇంటర్నేషనల్ క్రైమ్స్ ట్రిబ్యునల్ నుంచి మరణశిక్ష ఎదుర్కొంటున్న అబుల్ కలాం ఆజాద్‌కు అలా అప్పీలు దాఖలు చేసే అవకాశం లభించిందని ఇస్లాం ఇటీవల చెప్పారు.

''యుద్ధ నేరాల ట్రిబ్యునల్‌లో దోషులుగా తేలిన ఇద్దరు లేదా ముగ్గురు అప్పీలు దాఖలు చేశారు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 104 కింద ఉన్న 'సంపూర్ణ న్యాయ సూత్రం' ప్రకారం మన అప్పీలెట్ డివిజన్ అనేక అప్పీళ్లను స్వీకరించింది'' అని చీఫ్ ప్రాసిక్యూటర్ గత జూలైలో తెలిపారు.

అయితే, మంగళవారం విలేఖరులు అబుల్ కలాం ఆజాద్ కేసు గురించి ప్రస్తావించగా, ఆయన కేసు భిన్నమైనదని అన్నారు.

''ఆర్టికల్ 104కు అపారమైన శక్తి ఉంది. ఏదైనా విషయం ఏ చట్టం కిందకూ రానప్పుడు, న్యాయం ప్రయోజనం కోసం అప్పీలెట్ డివిజన్ అన్ని చట్టాలను దాటి తన అధికారాన్ని ఉపయోగిస్తుంది'' అని న్యాయవాది మంజిల్ మోర్షెడ్ చెప్పారు.

మరోవైపు, ఏ వ్యక్తి కూడా చట్టానికి అతీతుడు కాదనేది ఎంత నిజమో, అలాగే ఒక వ్యక్తి నేరం చేసినట్లు అనుమానించకపోతే, ఆయన లేదా ఆమె దోషిగా తేలేంత వరకు నేరస్థులుగా పరిగణించలేమని సుప్రీంకోర్టుకు చెందిన మరో న్యాయవాది రషీదా చౌధరి నీలు చెప్పారు.

''సంపూర్ణ న్యాయం లేదా మానవ హక్కులు అనేవి'' కేవలం బంగ్లాదేశ్ రాజ్యాంగానికి మాత్రమే సంబంధించినవి కాదు. అవి చట్టం మొట్టమొదటి అడుగు'' అని తెలిపారు.

అదే సమయంలో ఇంటర్నేషనల్ క్రైమ్స్ ట్రిబ్యునల్ పునర్‌వ్యవస్థీకరించడంపై పలు ప్రశ్నలను లేవనెత్తారు.

"ట్రిబ్యునల్‌ను సరైన నియమ నిబంధనల ప్రకారం ఏర్పాటు చేశారా? అక్కడ నియమితులైన వారిని ఎంపిక చేసేందుకు చట్ట ప్రకారం విధివిధానాలను పాటించారా? వారు రాసిన తీర్పులు, సాక్షులు, క్రాస్-ఎగ్జామినేషన్, వాదనలు, ప్రత్యామ్నాయాలు, సాక్ష్యాధారాల సమర్పణ, అన్నీ సక్రమంగా జరిగాయా? అనేవి సందేహాస్పదంగానే మిగిలిపోతే.. అసలు న్యాయస్థానం ఏర్పాటే ప్రశ్నార్థకంగా ఉంటే, దాని కార్యకలాపాలు కూడా ప్రశ్నార్థకం అవుతాయి" అని న్యాయవాది రషీదా చౌధరి నీలు అన్నారు.

మరోవైపు, ట్రిబ్యునల్ పునర్‌వ్యవస్థీకరణకు సంబంధించి వస్తున్న వివిధ ఆరోపణలను ప్రభుత్వంలోని పెద్దలు ఖండిస్తూ వస్తున్నారు.

(బీబీసీ కోసం కలెక్టివ్ న్యూస్‌రూమ్ ప్రచురణ)

(బీబీసీ తెలుగును వాట్సాప్‌,  ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌, ట్విటర్‌లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్‌లో సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి.)