کمتر بخریم، کمتر دور بریزیم؛ چطور غذای کمتری هدر دهیم؟

سرن اوزکان، نویسنده و تولیدکننده محتوای اهل ترکیه، می‌گوید: «در هفت سال گذشته، با دقت بیشتری درباره خرید مواد غذایی فکر کرده‌ام و فقط به اندازه‌ای غذا به خانه برده‌ام که خودم یا کسانی که برایشان غذا آماده می‌کنم، مصرف کنند.»

او از سال ۲۰۱۹ سبک زندگی «بدون پسماند» را دنبال می‌کند؛ رویکردی که بر به حداقل رساندن دورریزها تاکید دارد و مواد غذایی بخش مهمی از آن را تشکیل می‌دهند.

او می‌گوید: «اسباب‌کشی می‌تواند چالش‌برانگیز باشد، چون زمان می‌برد تا یک برنامه و روال جدید شکل بگیرد. بیماری یا تعطیلات هم می‌توانند این روند را مختل کنند، اما جدا از این موارد، این سبک زندگی برای من به بخشی طبیعی از زندگی روزمره تبدیل شده است.»

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، جهان هر سال بیش از یک میلیارد تن مواد غذایی را هدر می‌دهد؛ آن هم در حالی که ۶۴۵ میلیون نفر با گرسنگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

امسال نیز برای نخستین بار، موضوع «پسماند صفر» از جمله هدررفت مواد غذایی، به عنوان یکی از محورهای اصلی نشست اقلیمی سازمان ملل، کاپ۳۱، که در ماه جاری در آنتالیا ترکیه برگزار می‌شود، در کانون توجه قرار گرفته است.

اوزکان از این توجه استقبال می‌کند، اما همچنان با دیده تردید به آن می‌نگرد.

او می‌گوید: «دوست دارم خلافش ثابت شود، اما آگاهی‌بخشی باید با اقدام و پاسخ‌گویی همراه باشد.»

نگرانی او بازتاب‌دهنده چالشی گسترده‌تر است. تاکنون فقط ۳۰ کشور موضوع کاهش اتلاف و یا هدررفت مواد غذایی را در برنامه‌های ملی اقدام اقلیمی خود گنجانده‌اند.

کلمنتاین اوکانر، مسئول برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد در حوزه نظام‌های غذایی شهری و هدررفت مواد غذایی، می‌گوید: «امیدواریم این توجه سیاسی به پیشگیری از هدررفت مواد غذایی و کاهش آن، به کشورهای بیشتری کمک کند تا این موضوع را در راهبردهای ملی خود برای مقابله با تغییرات اقلیمی بگنجانند.»

هر فرد به طور متوسط چه مقدار مواد غذایی را هدر می‌دهد؟

بر اساس گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، هر فرد به طور متوسط سالانه ۷۹ کیلوگرم مواد غذایی را در خانه هدر می‌دهد؛ رقمی که معادل دست‌کم یک میلیارد وعده غذایی دورریخته‌شده در سراسر جهان در هر روز است.

این موضوع باعث شده خانوارها بزرگ‌ترین منبع هدررفت مواد غذایی باشند و ۶۰ درصد این مشکل را به خود اختصاص دهند. پس از آن، خدمات غذایی مانند رستوران‌ها و غذاخوری‌های مدارس با ۲۸ درصد و بخش خرده‌فروشی با ۱۲ درصد قرار دارند.

هدررفت مواد غذایی به مواد غذایی دورریخته‌شده در سطح خرده‌فروشی، رستوران‌ها و خانوارها گفته می‌شود، در حالی که «اتلاف مواد غذایی» به محصولاتی اشاره دارد که در مراحل اولیه زنجیره تامین، یعنی فاصله بین برداشت محصول تا رسیدن به بازار خرده‌فروشی، از بین می‌روند.

دکتر لیز گودوین، پژوهشگر ارشد حوزه اتلاف و هدررفت مواد غذایی در موسسه منابع جهانی، می‌گوید: «آمریکا یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان هدررفت مواد غذایی در جهان است.»

او می‌افزاید: «برخی کشورهای خاورمیانه نیز مقدار زیادی مواد غذایی هدر می‌دهند که این موضوع به همان اندازه شگفت‌انگیز است، چون بخش بزرگی از غذای خود را وارد می‌کنند.»

با این حال، گودوین هشدار می‌دهد که به دلیل کمبود داده‌های قابل اتکا، مقایسه دقیق کشورها با یکدیگر دشوار است.

یکی از یافته‌های غافلگیرکننده پژوهش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، میزان مشابه هدررفت مواد غذایی در خانوارهای کشورهای مختلف است.

کلمنتاین اوکانر می‌گوید: «پیش‌تر این تصور وجود داشت که هدررفت مواد غذایی مشکلی مربوط به کشورهای پردرآمد است و اتلاف مواد غذایی بیشتر به کشورهای کم‌درآمد مربوط می‌شود، اما داده‌ها نشان می‌دهند که چنین برداشتی درست نیست. این یک مشکل جهانی است.»

به گفته او، بسیاری از عواملی که به هدررفت مواد غذایی منجر می‌شوند، از ساعت‌های طولانی کار گرفته تا مسئولیت‌های مراقبتی و خانوادگی، در نقاط مختلف جهان شباهت زیادی به یکدیگر دارند.

با این حال، در کشورهای گرم‌تر، دسترسی محدود به یخچال و امکانات نگهداری سرد می‌تواند باعث شود مواد غذایی سریع‌تر فاسد شوند.

چرا هدررفت مواد غذایی برای سیاره زمین تا این اندازه زیان‌بار است؟

بر اساس اعلام سازمان ملل متحد، اتلاف و هدررفت مواد غذایی مسئول ۸ تا ۱۰ درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان است.

به همین دلیل، یکی از اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد، کاهش ۵۰ درصدی هدررفت مواد غذایی در جهان تا سال ۲۰۳۰ است.

زمانی که مواد غذایی در محل‌های دفن زباله و در شرایط بدون اکسیژن تجزیه می‌شوند، گاز متان تولید می‌کنند؛ یکی از قدرتمندترین گازهای گلخانه‌ای.

کلمنتاین اوکانر می‌گوید: «متان در بازه ۲۰ ساله، ۸۴ برابر قوی‌تر از دی‌اکسید کربن است.» به گفته او، کاهش هدررفت مواد غذایی می‌تواند تاثیر «بسیار سریعی» بر تلاش‌ها برای کاهش آثار تغییرات اقلیمی داشته باشد.

تولید مواد غذایی همچنین به مقادیر زیادی زمین، آب، انرژی و دیگر منابع نیاز دارد. وقتی غذا هدر می‌رود، این منابع نیز به هدر می‌روند و در نتیجه به کاهش تنوع زیستی دامن می‌زنند.

اوکانر می‌گوید کاهش اتلاف و هدررفت مواد غذایی می‌تواند مقدار غذای در دسترس را افزایش دهد؛ موضوعی که به کاهش قیمت مواد غذایی و مقرون‌به‌صرفه‌تر شدن آن‌ها برای مصرف‌کنندگان کمک می‌کند.

چگونه می‌توانم هدررفت مواد غذایی را در خانه کاهش دهم؟

اوکانر می‌گوید تغییرات اقلیمی گاهی می‌تواند مشکلی عظیم و طاقت‌فرسا به نظر برسد، اما کاهش هدررفت مواد غذایی از حوزه‌هایی است که افراد می‌توانند در آن تاثیر ملموس و مستقیمی داشته باشند.

به گفته او، سازمان غیرانتفاعی آمریکایی «پروژه دراداون»، که بر راهکارهای علمی مقابله با تغییرات اقلیمی تمرکز دارد، کاهش اتلاف و هدررفت مواد غذایی را موثرترین اقدام اقلیمی می‌داند که افراد می‌توانند انجام دهند.

لیز گودوین نیز با این نظر موافق است و می‌گوید تغییرات ساده در عادت‌های روزمره می‌تواند موثر باشد. تهیه فهرست خرید پیش از رفتن به فروشگاه و آشنایی با تفاوت برچسب‌های «بهتر است تا این تاریخ مصرف شود» و «تاریخ مصرف» از جمله این اقدام‌ها هستند.

برچسب «بهتر است تا این تاریخ مصرف شود» به کیفیت محصول اشاره دارد، نه ایمنی آن. پس از این تاریخ، ممکن است غذا بخشی از طعم یا بافت خود را از دست بدهد، اما معمولاً همچنان برای مصرف بی‌خطر است.

گودوین می‌گوید: «تعداد بسیار زیادی از افراد فقط به این دلیل که از تاریخ "بهتر است تا این تاریخ مصرف شود" گذشته، مواد غذایی را دور می‌ریزند و این واقعاً تاسف‌بار است.»

فعالان حوزه پایداری از نقاط مختلف جهان نیز راهکارهای خود را برای کاهش هدررفت مواد غذایی در خانه ارائه می‌کنند.

شارلوت بروم بزیه، فعال سبک زندگی بدون پسماند در مکزیکوسیتی، توصیه می‌کند از هوش مصنوعی برای محاسبه دقیق مقدار غذایی که در طول هفته برای هر وعده نیاز دارید استفاده کنید.

او می‌گوید برای این‌که تصویر واقعی‌تری از عادت‌های خود به دست آورید، هر بار که خرید می‌کنید اقلام مصرف‌شده را روی رسید علامت بزنید و سپس ببینید چه مقدار از پولتان صرف مواد غذایی شده که در نهایت دور ریخته‌اید.

به گفته او، این کار می‌تواند «دلخراش» باشد، اما همیشه موثر است.

راهاف الیمونی، که نوعی نوشیدنی جایگزین قهوه از هسته خرما تولید کرده است، پیشنهاد می‌کند قفسه‌ای مشخص در یخچال را به مواد غذایی قدیمی‌تر اختصاص دهید و پیش از خرید مواد جدید، ابتدا آن‌ها را مصرف کنید.

او می‌گوید: «اگر مقدار زیادی سبزیجات دارید و احساس می‌کنید در آستانه خراب شدن هستند، همه را در مخلوط‌کن بریزید و از آن خوشمزه‌ترین سس را درست کنید.»

دارات هونچاملونگ، از بنیان‌گذاران یک کافه با محوریت پایداری در بانکوک، می‌گوید به جای پایبندی به «دستورهای غذایی سختگیرانه»، وعده‌های غذایی خود را بر اساس مواد اولیه‌ای که در اختیار دارد تنظیم می‌کند.

اوزکان نیز می‌گوید پوست سبزیجات را در فریزر نگهداری می‌کند و بعد آن‌ها را در آب می‌جوشاند. او می‌گوید: «وقتی آب خنک شد، از آن برای آبیاری گیاهانم استفاده می‌کنم و پوست‌های باقی‌مانده را هم به کود کمپوست تبدیل می‌کنم.»

کدام کشورها در کاهش هدررفت مواد غذایی پیشرفت کرده‌اند؟

کلمنتاین اوکانر می‌گوید ژاپن تنها کشوری است که برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد از دستیابی آن به هدف سازمان ملل برای نصف کردن هدررفت مواد غذایی در سطح خانوارها و زنجیره تامین کسب‌وکارها آگاه است.

او موفقیت ژاپن را حاصل مجموعه‌ای از عوامل می‌داند؛ از جمله کارزارهای آگاهی‌بخشی عمومی، الزام کسب‌وکارها به ارائه گزارش درباره هدررفت مواد غذایی، و همکاری میان بخش دولتی و بخش خصوصی.

بریتانیا نیز توانسته هدررفت مواد غذایی را ۲۲ درصد کاهش دهد؛ دستاوردی که عمدتاً از طریق گرد هم آوردن کسب‌وکارهای مختلف در سراسر زنجیره تامین مواد غذایی برای شناسایی نقاط بروز هدررفت و همکاری برای کاهش آن حاصل شده است.

این رویکرد از آن زمان در کشورهایی از جمله آفریقای جنوبی، اندونزی، مکزیک و برزیل نیز به کار گرفته شده است.

با این حال، با وجود پیشرفت در برخی حوزه‌ها، جهان در مسیر دستیابی به هدف کلی خود قرار ندارد.

لیز گودوین می‌گوید: «هیچ شانسی وجود ندارد که تا سال ۲۰۳۰ به هدف نصف کردن هدررفت مواد غذایی برسیم.»

او می‌گوید کسب‌وکارها در این زمینه بیش از دولت‌ها پیشرفت کرده‌اند و بسیاری از شرکت‌های بزرگ صنایع غذایی اکنون برای کاهش هدررفت مواد غذایی هدف‌گذاری کرده و برنامه‌هایی را به اجرا گذاشته‌اند.

با این حال، گودوین معتقد است دولت‌ها باید اقدامات بیشتری برای تشویق شرکت‌ها به اندازه‌گیری و گزارش‌دهی هدررفت مواد غذایی انجام دهند؛ اقدامی که به باور او رقابت و بهبود عملکرد را تقویت خواهد کرد.

کارشناسان می‌گویند مقابله با هدررفت مواد غذایی نیازمند اقدام در سراسر نظام غذایی جهان است، اما افراد نیز می‌توانند از طریق انتخاب‌هایی که در خانه انجام می‌دهند، نقش موثری ایفا کنند.

گودوین می‌گوید: «در نهایت این ما هستیم که تصمیم می‌گیریم چیزی را دور بریزیم یا نه.»