'Mae llefrith yn dda i ni' - galw am barhau â'r cynllun rhoi llaeth am ddim

Mae cenedlaethau o blant Cymru wedi mwynhau llefrith ysgol am ddim ers blynyddoedd - ond gallai'r cynllun ddod i ben y flwyddyn nesaf.

Yn 1977 cafodd y Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol yng Nghymru ei lansio, i gynnwys plant rhwng pedair ac 11 oed.

Gyda'r cyhoeddiad na fydd Llywodraeth y DU yn helpu i ariannu'r cynllun o'r flwyddyn nesaf ymlaen, mae Llywodraeth Cymru yn ymgynghori , dolen allanolac yn edrych ar ddau ddewis - creu model ariannu newydd drwy grantiau neu ddod â'r cynllun i ben.

Ond mae gweinidogion yn dweud y byddai plant yn dal i allu cael llefrith drwy gynlluniau brecwast a chinio am ddim.

Mae rhai yn poeni am yr effaith ar deuluoedd sy'n ei chael hi'n anodd, tra bod undeb amaeth NFU Cymru'n dweud y byddai gweld diwedd i'r cynllun yn "siomedig iawn".

"Dylem fod yn annog plant i ddeall a gwerthfawrogi'r bwyd sy'n cael ei gynhyrchu yng Nghymru, nid dileu cyfleoedd iddyn nhw ei brofi," meddai Llywydd NFU Cymru, Abi Reader.

"Mae'n bwysig addysgu o oedran ifanc o ble mae ein bwyd yn dod, sut mae'n cael ei gynhyrchu a'r rôl y mae ffermwyr yn ei chwarae wrth roi bwyd ar ein byrddau," ychwanegodd.

Mae Ysgol Gwaun Gynfi yn Neinolen yn ysgol sydd yn cynnig llefrith i holl ddisgyblion yr ysgol.

Yn ôl y pennaeth, Catrin Gwilym, mae'n fuddiol i'r disgyblion: "Mae gennym ni 127 o blant yma yn yr ysgol, a gan fod y llefrith am ddim, 'da ni'n ei gynnig i bob plentyn o'r meithrin i fyny at flwyddyn chwech. Mae'r rhan fwyaf yn ei gymryd yn ddyddiol.

"Mae'n rhan o drefn ac amserlen yr ysgol, lle mae gennym ni fonitors llefrith... mae'n swydd ganddyn nhw i nôl y llefrith o'r gegin, rhannu'r cwpanau allan ac mae'n rhan o drefn naturiol yr ysgol."

Ychwanegodd Catrin Gwilym fod cael y plant i fod yn rhan o'r amser llefrith yn help i ddatblygu sgiliau pellach.

"Mae 'na lythrennedd a rhifedd yn dod mewn i'r peth, y rhai bach yn gorfod cyfri a rhannu'r cwpanau. Mae'n bwysig hefyd fod bob plentyn wedi cael y cynnig i gael diod bach iachus ben bore.

"Mi fasa'n golled mawr mewn ysgol. Mae arian yn brin fel mae hi. Dwn i ddim faint o blant sy'n cael llefrith adre.

"Ein rôl ni ydy cynnig hyn i'r plant a'u dysgu am fwydydd iach a does wybod beth fasa nhw'n yfed, mae na gymaint o bethau allan yno iddyn nhw yfed.

"'Da ni'n gwybod fan hyn, eu bod wedi cael y cyfle a dwi'n gobeithio neith o barhau."

Yn ôl rhai o'r disgyblion, mae nhw'n mwynhau derbyn y llefrith.

Mae Maya, 9 oed yn dweud ei bod yn "mwynhau y siawns 'da ni'n gael i gael llefrith bob dydd yn yr ysgol".

Mae Efan, 10 oed yn dweud ei fod yn hoffi llefrith gan ei fod yn "helpu fy esgyrn a fy nannedd i dyfu yn gryf".

Ychwanegodd: "'Da ni'n cael llefrith ac yn gwylio rhywbeth ar y sgrin yn y dosbarth. Mae'r helpwrs yn rhoi'r llefrith allan ac yn nôl y llefrith a'r cwpanau."

Mae Tomos sy'n 10 oed yn dweud ei fod yn mwynhau bod y llefrith am ddim gan ei fod yn "dda i ni".

"Bob dydd ar ôl amser chwarae, 'da ni'n cael llefrith ac yn bwyta ffrwythau ni ac yn gwylio rwbath ar y sgrin.

"Fy hoff beth i am gael llefrith ydi mae o'n rhoi egni i ni i fod yn weithgar a chwarae drwy gydol y dydd."

Un o'r monitors llefrith yn yr ysgol yn ddiweddar oedd Gwenllian, 9 oed.

Dywedodd: "Hoff beth fi ydi fod y llefrith yn gallu helpu ni i fod yn fwy cryf.

"Y tro oeddwn i'n monitor, oeddwn i'n mynd i nôl y llefrith a'r cwpanau, wedyn llenwi'r cwpanau efo llefrith a'i rannu fo allan i bawb."

Mae'r cynllun wedi daparu llaeth am ddim i ysgolion yng Nghymru ers 1977.

Yn 2001, roedd gostyngiad yn y cymhorthdal gan yr Undeb Ewropeaidd, gyda'r DU a'r llywodraethau datganoledig yn cyflwyno trefniadau cenedlaethol er mwyn ychwanegu at y cyllid.

Yng Nghymru roedd yn cael ei weithredu drwy Reoliadau Llaeth Ysgol (Cymru) 2008, oedd yn caniatáu i weinidogion ddarparu cymorth gwladol ar gyfer llaeth ysgol.

Fe barhaodd y cynllun ar ôl i'r DU adael yr UE yn sgil refferendwm 2016.

Yng Nghymru, gall ysgolion sy'n rhan o'r cynllun ddarparu llefrith am ddim i ddisgyblion llawn amser o'r dosbarth derbyn i flwyddyn dau, a gyda chymhorthdal ​​i'r rhai ym mlynyddoedd tri i chwech.

Fodd bynnag, mae cyllid ar gyfer hyn wedi'i ddarparu drwy Asiantaeth Taliadau Gwledig Llywodraeth y DU.

Gan na fydd hyn yn bosib o fis Ebrill nesaf, mae'n golygu bod Llywodraeth Cymru yn ystyried dau opsiwn.

Un opsiwn ydy cyflwyno model sy'n cael ei ariannu drwy grant, a'r opsiwn arall yw dod â'r cynllun i ben gan fod plant yn gallu cael llaeth drwy gynlluniau prydau ysgol am ddim neu ddarpariaeth brecwast.

Yn ol Nicole Williams, rhiant i dri o blant mae'n bwysig bod y cynllun yn parhau.

Dywedodd bod ei mab JJ, naw oed, ar hyn o bryd yn cael llaeth bob dydd yn Ysgol Hollies ym Mhentwyn, Caerdydd, sy'n ysgol arbennig ar gyfer disgyblion rhwng pedair ac 11 oed â chyflyrau sbectrwm awtistiaeth.

Ychwanegodd: "Mae 'na lawer o blant allan yna o deuluoedd sy'n ei chael hi'n anodd, sydd ar Gredyd Cynhwysol, sydd ddim yn cael digon o gymorth fel mae hi.

"Mae'r plant yma weithiau'n dibynnu ar y llaeth ysgol hwnnw i gael calsiwm.

"Mae hynny'n bwysig iawn, iawn ar gyfer tyfu a datblygu."

Dywedodd Carol ac Alex Crawford, rhieni Marshall, pedair oed, fod eu mab wrth ei fodd yn cael llaeth amser egwyl yn ei feithrinfa yn Y Tyllgoed, Caerdydd.

Mae Alex yn credu y dylai Llywodraeth Cymru barhau â'r cynllun, gan ddweud: "Rwy'n credu y bydd o fudd i rieni hefyd, oherwydd costau byw."

"Ry'ch chi'n mynd i Tesco bob dydd ac mae llaeth yn codi drwy'r amser. Mae mor ddrud," meddai Alex Crawford.

Mae Carol yn cytuno, ac yn cofio ei merched, sydd bellach yn 15 a 21 oed, yn cael llaeth am ddim yn yr ysgol bob dydd.

"Rwy'n credu y dylen nhw barhau, mae pob plentyn yn hoffi llaeth," ychwanegodd.

Mae teulu Llywydd NFU Cymru, Abi Reader, yn ffermio llaeth ers cenedlaethau, a dywedodd: "Mae gennym gyfrifoldeb i roi'r dechrau gorau posibl i'r genhedlaeth nesaf ac i arwain trwy esiampl."

Mae hi'n credu bod cael llefrith o Gymru i ysgolion yn rhoi cyfle i gyflwyno plant i werth bwyta bwyd iach a lleol.

Dywedodd ei bod hi'n anodd amcangyfrif faint o ffermwyr llaeth Cymru sy'n cyfrannu at gyflenwad llaeth ysgol, ond bod modd ei gael o bob cwr o Gymru.

Er yn ystyried y ddau opsiwn, dywedodd Llywodraeth Cymru y byddai plant "yn parhau i gael cyfleoedd i gael mynediad at laeth trwy'r ddarpariaeth brecwast a chinio ysgol bresennol, er y byddai'n dibynnu ar y niferoedd sy'n cymryd rhan yn y gwasanaethau hynny".

Mae'r llywodraeth yn cydnabod y gallai dod â'r cynllun i ben gael effaith negyddol ar fusnesau a chymunedau gwledig o fewn y diwydiant llaeth.

Ond ychwanegodd llefarydd nad oedd modd asesu'r effaith yn benodol a'i fod yn dibynnu ar faint o lefrith mae ysgolion ac awdurdodau lleol yn darparu trwy gynlluniau bwyd ysgol presennol, yn ogystal â faint mae llaethdai Cymru yn dibynnu ar refeniw o'r cynllun.

Dywedodd Gweinidog y Cabinet dros Addysg a'r Iaith Gymraeg, Anna Brychan: "Mae llaeth wedi chwarae rhan ers amser maith wrth gefnogi iechyd a lles ein dysgwyr ieuengaf."

Ychwanegodd ei bod am sicrhau bod unrhyw benderfyniadau ynghylch dyfodol y cynllun llaeth ysgol yn seiliedig ar y "dystiolaeth ehangaf posibl" a'i bod yn annog pawb sydd â barn ar y mater i gyfrannu at yr ymgynghoriad".

Cafodd ymgynghoriad Llywodraeth Cymru ei lansio ar 26 Hydref a bydd yn para am 10 wythnos.