Roboti zinavyosaidia wategua mabomu ya baharini katika Mlango Bahari wa Hormuz

Mlango-bahari wa Hormuz umeendelea kuwa mojawapo ya njia hatari zaidi ambazo meli inaweza kupita. Licha ya msaada kutoka kwa Jeshi la wanamaji la Marekani, meli zinaendelea kulengwa.

"Kupita katika Mlango-bahari wa Hormuz kunawezekana tu ikiwa nahodha na wafanyakazi wako tayari kukabili hatari hiyo," anasema Steve Cameron, afisa wa zamani wa meli za biashara na mshauri wa masuala ya baharini.

"Meli lazima iwe na bima dhidi ya hatari za kivita, na hatimaye, ni nahodha pekee ndiye anayefanya uamuzi wa mwisho."

Makombora na ndege zisizo na rubani ni tishio kubwa kutoka angani, lakini mabomu ya majini yanaweza pia kuwa yamefichwa chini ya uso wa maji.

"Ikiwa wewe ni nahodha wa meli, unatakiwa kuhakikisha kuwa hakuna mabomu ya majini katika eneo hilo," anaongeza Cameron.

Mabomu ya kisasa huwekwa kwenye sakafu ya bahari na hulipuka pale yanapogundua sauti au mawimbi ya sumaku. Mlipuko wake husababisha wimbi la shinikizo lenye uwezo wa kuvunja sehemu ya chini kabisa (keel) ya meli inayopita.

Mabomu yanayotegwa baharini yanaweza kukaribia juu kutoka kwenye maji yasiyo na kina kirefu, kuelea juu ya maji, au hata kuelekea shabaha kwa kutumia msukumo.

Teknolojia ya kutengeneza mabomu haya si ngumu wala ghali, lakini uwezekano tu wa uwepo wake unaweza kuzuia meli nyingi za mafuta kusafiri.

Ian McFarlane wa kundi la ulinzi la Ufaransa Thales, mbunifu wa majini na mtaalamu wa vita vya majini, ana ujuzi wa kina wa vita vya baharini. "Mabomu ya baharini ni njia rahisi sana ya kupigana vita baharini, jambo ambalo Jeshi la wanamaji la Kifalme linalijua vyema," anasema.

Kutafuta mabomu yanayotegwa baharini kwa kawaida imekuwa kazi ya meli maalum, ambazo kwa kawaida huwa na wafanyakazi wapatao 80.

Ili kuwaepusha binadamu na hatari, sehemu inayoongezeka ya kazi hii sasa inafanywa kwa kutumia mifumo ya kujiendesha yenyewe, ambayo inadhibitiwa na kufuatiliwa kutoka nchi kavu.

Mifumo ya aina hii inaweza kuhitaji wafanyakazi wachache, takriban 20 tu, wanaofanya kazi kwa zamu katika vituo vilivyopo nchi kavu. Kwa kuzingatia changamoto zinazokabili majeshi ya wanamaji ya NATO katika kuajiri na kubaki na wafanyakazi, mifumo hii ya roboti inayoweza kuhamishika imekuwa na mvuto mkubwa.

Teknolojia hizi zimekuwa zikiendelezwa kwa takriban miaka 20.

Wakati wa Vita vya Iraq mwaka 2003, Jeshi la wanamaji la Marekani lilitumia roboti yenye umbo la torpido inayoitwa 'Remus 100' kutafuta mabomu ya kutegwa baharini kwenye sakafu ya bahari.

Vifaa hivi vidogo vilitumia mfumo wa 'sonar' kuchunguza mazingira yanayozunguka, vikifanya kazi katika kina cha takriban mita 30, na hivyo kuondoa mzigo wa kazi ngumu na hatari kutoka kwa wapiga mbizi.

Mgogoro wa hivi karibuni katika Ghuba ya Uajemi umekuwa kikwazo kwa mifumo ya hali ya juu zaidi.

Jeshi la Marekani limetoa maelezo machache kuhusu vifaru vyake lakini picha zao zimeonekana mara kwa mara.

Mwanzoni mwa Septemba, vikosi vya Iran viliondoa manowari ya Marekani isiyo na rubani kutoka kwenye maji ya Mlango-Bahari wa Hormuz.

Pentagon ilitangaza kwamba roboti hiyo, ambayo ilikuwa aina ya gari kubwa sana la chini ya ardhi lisilo na rubani lililotengenezwa na kampuni ya Marekani ya Endril, ilikuwa modeli ya zamani yenye kasoro ya kiufundi na haikuwa na vifaa vyovyote vilivyoainishwa.

Bila kujali misheni hiyo, hakuna mabaharia waliokuwa hatarini. "Lilikuwa tukio dogo sana ikilinganishwa na kutekwa kwa nguvu za binadamu," anasema William Lupton, mchambuzi wa masuala ya baharini , ambayo ni moja ya sababu kuu za kutumia zana zisizo na rubani.

Lakini ni nini kinachotokea ikiwa chombo kisicho na rubani litaangukia mikononi mwa upande mwingine?

Wanamaji wa NATO wanasitasita kutoa maelezo, lakini taarifa zilizohifadhiwa kwenye kumbukumbu za vyombo hivi zinaweza kufutwa au kuharibiwa kwa mbali. Inawezekana kwamba hii ilifanywa kwa meli hiyo hiyo ya Marekani isiyo na rubani ambayo vikosi vya Iran vilidhibiti katika Mlango-Bahari wa Hormuz.

Teknolojia hizi otomatiki sasa zinapata umaarufu kutoka kwa wanajeshi kote ulimwenguni.

Ushirikiano kati ya Thales, Jeshi la wanamaji la Kifalme na Jeshi la Wanamaji la Ufaransa umesababisha kuundwa kwa chombo cha roboti.

Chombo cha Thales kisicho na rubani kina vifaa vya seti ya vitambuzi vilivyopangwa kugundua mabomu ya baharini kwa kutumia teknolojia ya sonar, ambayo awali ilitengenezwa kwa ajili ya tasnia ya mafuta na gesi.

Mfumo huo unachukua picha ya kina sana ya sakafu ya bahari na hutumia akili bandia kuunda mwonekano wa 3D wake.

Kwa kuwa migodi ya hivi karibuni ya majini imeundwa ili kuungana na mazingira yake, programu ya mfumo inaweza kutambua chochote kinachoonekana kama bomu.

Mifumo otomatiki ni ghali zaidi kuliko mabomu ya baharini ya kawaida. Zaidi ya hayo, yanaweza kusafirishwa na kupelekwa kwa njia ya anga, pamoja na vituo vya udhibiti vinavyobebeka vilivyowekwa kwenye makontena.

Steve Priest, mtafiti mwenza katika Taasisi ya Huduma za Royal United ya Mafunzo ya Ulinzi na Usalama, ndiye mtu aliyeanzisha matumizi ya mifumo isiyo na rubani kwa ajili ya ugunduzi wa mabomu kwa Jeshi Kifalme, na kuwa Afisa wa kwanza wa utaalamu huo kwa Kikosi cha Jeshi hilo mwaka wa 2014.

"Kuna njia nyingi za kutafuta mabomu kwa kutumia boti na manowari za roboti," anasema. "Ingawa haiwezekani kuthibitisha kwa hakika kutokuwepo kwa mabomu, hatari inaweza kupunguzwa kwa kiasi kikubwa."

Kwa mujibu wa afisa huyo, mifumo ya roboti ya Marekani inaweza kuharibu mgodi au kuweka alama mahali pake ili meli ziepuke eneo hilo.

"Matumizi ya mifumo ya kujiendesha yataongezeka, huku wigo wa majukumu na uwezo wake ukipanuka," anasema Perest. "Pia, badala ya kuchambua data baada ya kifaa kisicho na rubani kurejea, akili mnemba (AI) itachunguza data iliyokusanywa papo hapo na kwa wakati halisi."

Jeshi la Wanamaji la Uingereza (Royal Navy) limetangaza mpango wake wa kuunda kikosi mchanganyiko dhana ambapo vyombo visivyo na rubani hufanya kazi sambamba na meli za kivita za kawaida.

Hata hivyo, Perest anaamini kuwa ili mpango huo ufanikiwe, kikosi chote kinapaswa kushirikiana kwa pamoja, huku kikishiriki data kwa njia iliyopangwa.

Anasisitiza kuwa vyombo vya kivita vya kujiendesha vitakuwa na mchango wa kweli tu ikiwa vitakuwa sehemu ya mfumo kama huo, na kwamba kuangazia chombo kimoja kisicho na rubani pekee ni kosa.

"Vyombo vya majini visivyo na rubani au vinavyojiendesha vyenyewe si mfumo huo; kwa hakika, ni programu zinazoendesha ndani ya mfumo huo," alisema.

Licha ya kuongezeka kwa matumizi ya mifumo ya roboti, watu ndio jambo la msingi zaidi katika Mlango-bahari wa Hormuz.

Neil Roberts, anayewakilisha makampuni ya bima katika soko la baharini huko Lloyd's of London, anasema kuwa athari za kisaikolojia zinazotokana na tishio la mabomu ya baharini haziepukiki, vivyo hivyo na hali ya kutokuwa na uhakika kuhusu idadi yake ikiwa ipo iliyotegwa katika maji hayo.

"Marekani inasema imedhibiti njia za majini kupitia Oman na inaamini kuwa tishio la mabomu baharini limedhibitiwa.

Usafiri wa baharini sasa umerejea katika takriban asilimia 75 ya kiwango kilichokuwepo kabla ya mgogoro," alisema.

Hata hivyo, hofu dhidi ya jambo lisilojulikana bado ndiyo kipengele muhimu zaidi cha tishio linaloletwa na mabomu ya majini, na kwa sasa roboti zimekuwa nyenzo kuu ya kukabiliana na hofu hiyo.