25,000 yn galw am wrthod difa moch daear i daclo TB mewn gwartheg

Mae dros 25,000 o enwau ar ddeiseb yn galw ar Lywodraeth Cymru i wrthod unrhyw gamau i ddifa moch daear fel rhan o'r ymdrech i ddileu TB buchol, neu'r diciâu mewn gwartheg.

Bydd Ymddiriedolaeth y Moch Daear, sydd wedi trefnu'r ddeiseb, yn cynnal cyfarfod yn y Senedd ym Mae Caerdydd brynhawn ddydd Mawrth.

Yn ôl y prif weithredwr, Nigel Palmer, mae'r polisi o ddileu TB mewn gwartheg wedi bod yn "llwyddiant yng Nghymru o gymharu â Lloegr, lle cafodd dros 250,000 o foch daear eu lladd, ond eto methwyd â lleihau TB i'r un lefel â Chymru, sydd heb ddifa moch daear".

Gyda bron i "95% o fuchesi yng Nghymru yn rhydd o TB buchol yn swyddogol, sy'n agos at y lefel isaf mewn dau ddegawd", mae'r elusen yn dweud y dylai'r pwyslais yn y dyfodol fod ar wartheg, "gwella profi a brechu a chyfyngiadau symud".

Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth Cymru yn dweud bod dileu'r clefyd yn "flaenoriaeth" a'u bod yn gweithio mewn partneriaeth â ffermwyr, milfeddygon a rhanddeiliaid eraill tuag at sicrhau Cymru heb TB, ac yn ail-lunio'r strategaeth i ddelio â'r clefyd.

Dywed Llyr Gruffydd AS, y Gweinidog dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, fod "angen diwygio sut rydyn ni'n delio â TB yng Nghymru".

"Ma' elfen o gost mynd i fod yn hynny, ond pan chi'n meddwl am y gost a'r talu am ddifa anifeiliaid a digolledu ffermwyr, a faint ma' hyn yn ei gostio i'r pwrs cyhoeddus, bydde llwyddo i wasgu lawr ar lefel TB yng Nghymru yn dod â budd ariannol hefyd."

Wrth ddisgrifio'r effaith mae'r clefyd yn ei chael ar y diwydiant amaeth, roedd ei neges yn un bersonol.

"Ma' gyda fi ffrindiau a theulu sy' 'di bod i uffern ac yn ôl oherwydd TB."

"Dwi ddim eisiau dod i ddiwedd fy nhymor i fel gweinidog, pryd bynnag fydd hynny, heb ein bod ni o ddifrif wedi rhoi rhaglen newydd yn ei lle sy'n mynd i'r afael â'r clwy ym mhob cyd-destun."

Ychwanegodd: "Mae'r flaenoriaeth ar dri ffrynt - yn gynta', oddi mewn i dda byw a gwartheg, yn ail, pobl, ac yn drydydd, mae'n rhaid i ni hefyd edrych o ddifrif ar ffyrdd o fynd i'r afael â'r clefyd mewn bywyd gwyllt."

Ond mae mudiadau fel RSPCA Cymru yn bryderus ac yn dadlau y dylid edrych y tu hwnt i ymyrryd â bywyd gwyllt er mwyn taclo'r diciâu mewn gwartheg, gan fod opsiynau eraill ar gael.

Dywed Billie-Jade Thomas, uwch swyddog materion cyhoeddus RSPCA Cymru: "Ry' ni'n bryderus iawn y bydd Llywodraeth Cymru yn ailgyflwyno cull ar foch daear er mwyn trio delio â TB mewn gwartheg.

"Ry' ni ishe gweld y llywodraeth yn ffocysu ar fesurau sy'n canolbwyntio ar wartheg yn lle, achos mae hyn yn gost-effeithiol a hefyd yn gweithio."

Mae Stephen James yn ffermio ger Clunderwen, Sir Benfro, ac mae ei fferm laeth wedi bod yn rhydd o'r diciâu ers dechrau mis Gorffennaf eleni.

"Buon ni lawr am flwyddyn neu flwyddyn a hanner cyn hynny. Ond fe fyddwn ni'n profi nawr eto cyn y Nadolig.

"Dim ond un anifail sy' ishe mas o 800 o anifeiliaid ni'n profi cyn rhoi ni lawr eto."

Mae Mr James yn gyn-lywydd undeb NFU Cymru ac yn gyn-lefarydd yr undeb ar y diciâu mewn gwartheg.

"Ni 'di cael TB ar y fferm nôl a 'mlaen am dros 30 mlynedd.

"Roedd Daniel, y mab sy'n ffermio gyda fi, yn 15 pan gawson ni fe gynta', a symo fe wedi bod mewn sefyllfa ers hynny lle ni 'di bod yn glir a ddim yn gorfod profi dair neu bedair gwaith y flwyddyn."

Dywed fod cyfyngiadau oherwydd y diciâu yn cael effaith enfawr ar y busnes, yn enwedig o ran gwerthu anifeiliaid.

"Ry' ni'n methu gwerthu lloi, ac mae ein sheds ni'n llenwi lan â lloi.

"Ni'n gorfod dala 'mlan â nhw, ac wedyn ry' ni mewn sefyllfa debyg iawn i ysbytai, ni'n cael bed blocking a gorfod symud lloi o gwmpas.

"Mae hyn yn gwneud ein gwaith yn galetach ac yn cael effaith fawr ar cash flow."

Mae'n teimlo bod cyfleoedd wedi'u colli i ddatrys y broblem: "Maen nhw 'di gadael iddo fynd yn rhy bell."

"Dylsen nhw 'di sortio fe mas 30 mlynedd yn ôl.

"Bydde fe lot rhwyddach i bawb, ond mae'n rhaid dechrau rhywle.

"Mae'n rhaid cadw be' ni'n neud ar ffermydd, fel profi gwartheg a chael gwared ar anifeiliaid sy'n dangos efallai eu bod yn cario TB.

"Ond mae'n rhaid edrych ar yr anifeiliaid gwyllt hefyd, a bod ni'n gallu cael nifer y moch daear o dan reolaeth, byddai hynny'n help.

"Ambell waith ma' just gormod o foch daear a dyna yw'r broblem.

"Heb bo' ni'n cael rheolaeth dros yr anifeiliaid gwyllt, fydd Cymru byth yn cyrraedd y targed o ran TB mewn gwartheg."

Mae Lloegr newydd gyflwyno polisi diwygiedig i ddelio â'r diciâu mewn gwartheg, gyda'r bwriad o ddileu'r clefyd erbyn 2038.

Daeth y cynllun difa dadleuol i ben yn Lloegr 12 mis yn ôl.

Dywedodd y Gweinidog Bioddiogelwch, y Farwnes Hyman, y bydd y strategaeth yn "atal yr haint erchyll yma rhag lledu".

Y llynedd, cafodd 20,244 o wartheg eu lladd yn Lloegr oherwydd TB.

Ar hyn o bryd yng Nghymru, y targed yw dileu TB mewn gwartheg erbyn 2041.

Wrth baratoi i adolygu'r strategaeth i daclo'r clefyd, mae Llywodraeth Cymru'n dweud eu bod yn aros i glywed gan yr arbenigwyr ac yn canolbwyntio ar y dystiolaeth wyddonol, ac y bydd mewn sefyllfa i ymateb wedi hynny.

Dywedodd Llyr Gruffydd: "Ma' rhai pobl yn pwyntio at ystadegau diweddar iawn sy'n dangos bod 22% yn llai o achosion newydd wedi bod yng Nghymru yn y 12 mis diwethaf.

"Ma' hynny i'w groesawu ac yn rhywbeth ac yn sail y gallwn ni adeiladu arno fe.

"Ond mae'r ffigwr yna'n cuddio'r ffaith bod yna 477 o achosion newydd o TB yng Nghymru yn y 12 mis diwethaf, ac mae hynny'n 477 yn ormod.

"Rwyf wedi ymrwymo'n llwyr i fynd i'r afael â hyn, doed a ddelo."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.