Teyrngedau i Robat Gruffudd - 'arloeswr heb ei ail' ac 'athrylith'

Mae teyrngedau wedi cael eu rhoi i Robat Gruffudd, sylfaenydd un o brif gyhoeddwyr Cymru, Y Lolfa, a fu farw yn 83 oed.

Yn enedigol o'r Rhondda, cafodd ei fagu yn Abertawe cyn ymgartrefu yn Nhal-y-bont ger Aberystwyth.

Bu'n ganolog i fywyd diwylliannol a gwleidyddol Cymru am hanner canrif a mwy, ar ôl sefydlu Y Lolfa yn Nhal-y-bont, yn 1967.

Mae'r wasg wedi cyhoeddi miloedd o lyfrau a chyhoeddiadau, gan gynnwys gwaith llenyddol, llyfrau plant, llyfrau dysgu Cymraeg, hiwmor a dychan, yn ogystal â deunydd gwleidyddol ac ymgyrchu.

Mewn datganiad fe ddywedodd Y Lolfa iddo farw "yn dawel ar ôl cyfnod o salwch".

Aeth Robat Gruffudd i astudio athroniaeth a seicoleg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor, gan raddio yn 1964 - er iddo wrthod derbyn ei radd mewn protest yn erbyn yr hyn a welai fel diffyg cefnogaeth i'r Gymraeg gan awdurdodau'r brifysgol.

Yn ogystal â'i waith fel cyhoeddwr, roedd hefyd yn awdur ac yn fardd.

Ef oedd cyd-sylfaenydd y cylchgrawn Cymraeg dychanol Lol yn 1965, gyda'r diweddar Penri Jones.

Dwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1967, sefydlodd wasg Y Lolfa.

Dechreuodd y cwmni drwy gyhoeddi deunydd gwleidyddol, dychanol ac ymgyrchol, gan ddefnyddio technoleg argraffu offset newydd ar y pryd.

Roedd cysylltiad agos â'r mudiad iaith, a chyhoeddiadau Cymraeg cynnar y wasg yn adlewyrchu'r wleidyddiaeth a'r ymgyrchu oedd yn tyfu yng Nghymru.

Dros y blynyddoedd, tyfodd Y Lolfa yn un o brif gyhoeddwyr Cymru, gyda Robat Gruffudd yn rhan o'r gwaith o ddatblygu cyhoeddiadau Cymraeg poblogaidd, gan helpu i greu marchnad ehangach i lyfrau yn yr iaith.

Y Lolfa fu'n gyfrifol am gyhoeddi Papur Pawb, un o bapurau bro cyntaf Cymru, gydag argraffu papurau bro yn parhau'n rhan bwysig o'r busnes hyd heddiw.

Yn 2007, cafodd ei waith fel cyhoeddwr ei gydnabod pan enillodd wobr Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru am ei gyfraniad oes i fyd y llyfrau Cymraeg.

Roedd ei waith fel cyhoeddwr yn cyd-fynd â chyfnod o ymgyrchu cynyddol dros y Gymraeg a hunaniaeth Cymru.

Yn 1980, cafodd Robat Gruffudd a'i wraig Enid eu harestio yn ystod Operation Tân - ymchwiliad heddlu i ymgyrch Meibion Glyndŵr.

Roedd Meibion Glyndŵr wedi bod yn llosgi tai gwyliau ac eiddo arall mewn protest yn erbyn perchnogaeth ail gartrefi yng Nghymru.

Cafodd y ddau eu rhyddhau heb eu cyhuddo.

Flynyddoedd yn ddiweddarach, dywedodd Robat Gruffudd fod cael ei arestio wedi gwneud iddo gwestiynu a oedd Cymru yn gymdeithas ddemocrataidd.

Yn ogystal â chyhoeddi gwaith eraill, roedd Robat Gruffudd yn awdur ei hun.

Cyhoeddodd nifer o nofelau, gan gynnwys Y Llosgi, Crac Cymraeg, Carnifal ac Afallon, yn ogystal â'r cyfrolau barddoniaeth Trên y Chwyldro ac A Gymri di Gymru?

Enillodd Y Llosgi Wobr Goffa Daniel Owen yn 1986, ac enillodd Afallon yr un wobr yn 2012.

Cyhoeddodd hefyd Lolian - dyddiadur a oedd yn seiliedig ar gofnodion a gadwodd dros gyfnod o ddegawdau.

Ei nofel olaf oedd Gobaith Mawr y Ganrif, a gyhoeddwyd yn 2024.

Mewn cyfweliad yn 2024, dywedodd Robat Gruffudd ei fod yn "trio'n galed i ymddeol", gan ddweud hefyd bod ysgrifennu nofelau yn "lladdfa".

Roedd yn fab i'r ysgolhaig a'r bardd J Gwyn Griffiths a'r awdur a'r Eifftolegydd Kate Bosse-Griffiths, ac yn frawd i'r awdur a'r ymgyrchydd Heini Gruffudd.

Roedd ei fam wedi ffoi o'r Almaen yn sgil erledigaeth y Natsïaid, ac yn ddiweddarach daeth yn ffigwr amlwg ym mywyd llenyddol Cymru.

Mae ei etifeddiaeth yn parhau drwy Y Lolfa, sydd bellach yn cael ei rhedeg gan ei feibion, Garmon a Lefi Gruffudd.

Mae'n gadael ei wraig Enid, a'i feibion Garmon, Lefi ac Einion, a phump o wyrion.

Dywedodd Gwerfyl Pierce Jones, cyn-Brif Weithredwr y Cyngor Llyfrau, fod Robat Gruffudd yn "arloeswr heb ei ail".

Yn siarad ar raglen Dros Frecwast, dywedodd: "Roedd Robat yn un o'r bobl fwya' lliwgar, egnïol a flaengar imi ddod ar ei draws erioed ac yn gymeriad a hanner.

"Mae gennai gof pan sefydlwyd gwasg Y Lolfa a oedd yn estyniad mewn ffordd o'r Robat ifanc herfeiddiol oedd am herio'r drefn, ymgyrchu dros yr iaith a thynnu blewyn o drwyn y sefydliad - ac yn cael crin hwyl o wneud hynny hefyd.

"Mi ddatblygodd Y Lolfa i fod yn un o weisg pwysicaf Cymru, yn cynhyrchu llyfrau o'r safon uchaf."

Dywedodd ei bod yn meddwl am Robat Gruffudd fel "y cyhoeddwr cyflawn".

"Mi oedd o'n awdur ei hun, oedd ganddo ddiddordeb yn yr holl broses, o'r ysgrifennu - mi oedd genna fo gydymdeimlad ac awduron - oedd genna fo ddiddordeb yn y golygu, yn y dylunio a'r ffotograffiaeth - hynny i gyd yn ogystal â bod yn ddyn busnes."

Ychwanegodd: "Mi oedd o'n athrylith, does dim amheuaeth am hynny. Yn berson cwbl unigryw, un Robat Gruffudd oedd - ac mae Cymru'n dlotach o lawer heddiw."

Ar yr un rhaglen, dywedodd Alun Ffred Jones, Cyn Weinidog Treftadaeth Llywodraeth Cymru, fod Robat Gruffudd wedi gwneud "cyfraniad wirioneddol werthfawr i fywyd Cymru".

"Ro'n i'n drist iawn, iawn i glywed am y newyddion," meddai.

"Roedd Robat yn un o'r cymeriadau mawr deffroad y 60au a'r 70au a fe chwaraeodd ran weithredol wrth sefydlu Y Lolfa a fu'n gymaint o lwyddiant.

"Roedd o'n ddyn oedd ddim yn credu mewn trefn heb law am yn ei wasg ei hun. Ges i lawer o hwyl yn ei gwmni o - fel llawer o bobl eraill hefyd.

"Dyn wnaeth gyfraniad wirioneddol werthfawr i fywyd Cymru."

Un arall a roddodd deyrnged oedd Lyn Ebenezer, y newyddiadurwr, cyflwynydd teledu ac awdur.

"Mae 'na ambell i berson yn yr hen fyd 'ma, lle allwch chi ddim dychmygu byd hebddyn nhw, mae Robat yn un o rheiny.

"Alla'i ddim dychmygu Cymru heb Robat Gruffudd.

"Ddes i nabod e' ym 1964 fi'n credu, o'dd hi'n Steddfod Abertawe a'r flwyddyn wedyn o'dd cylchgrawn Lol yn ymddangos am y tro cyntaf.

"'Nes i gyfrannu i Lol yn ddieithriad bron dwi'n meddwl tra buodd e'n olygydd. O, mae'n golled.

"O'dd o'n fachan mor dawel chi'mo, ond yn ei ben o'dd 'na fwrlwm, ac alla'i glywed e' nawr yn chwerthin. Dyn arbennig iawn," meddai.

Ychwanegodd Lyn Ebenezer fod Robat yn "genedlaetholwr pybyr, di-ofn - weles i neb tebyg iddo fe".

"Fe safai fe lan ar blatfform uffern i ddadlau dros Gymru neu'r iaith. O'dd e'n Gymro arbennig iawn.

"Ei wybodaeth e' - 'nath o wrthod ei radd yn y coleg. Ond os fuodd rhywun call a gwybodus erioed, Robat oedd e'. Ond bydde' fe byth yn cydnabod 'ny wrth gwrs.

"Un o'r bois, ac ma'r bois nawr yn cadw'r olwynion i droi. Diolch amdanyn nhw."

Yn rhoi ei deyrnged, dywedodd Arwel Jones, pennaeth datblygu a chyhoeddi i Gyngor Llyfrau Cymru: "Ar ddiwrnod fatha heddiw ma rhywun yn edrych yn ôl ac yn ystyried: 'Beth pe tasa Robat Gruffudd heb fod? Lle fysan ni heddiw?'

"Ma' rhywun yn meddwl am Robat fel unigolyn a sefydlu'r Lolfa fel rhyw gyfnod oedd yn drobwynt - lle 'nath diwylliant, Cymru, y Gymraeg, droi i ryw gyfeiriad.

"'Nath 'na lawer iawn o bobl erill ddilyn, ond heb Robat - tybed be' fydda'n hanes ni? I lawr pa lwybr fyddan ni wedi mynd?"

Esboniodd Arwel fod Robat "yn llythrennol wedi torri ei gwys ei hun" a bod ei gyfraniad yn "gwbl arbennig".

"Ei gyfraniad o fel unigolyn, fel cyhoeddwr, argraffwr, fel awdur a bardd, ond y cyfraniad yna mae'r Lolfa wedi 'neud ac yn dal i neud i ddiwylliant Cymru."

"Beth bynnag oedd o'n 'i gredu oedd angen ei gyhoeddi, oedd o'n gwneud - o feirdd answyddogol i gylchgrawn Lol," meddai Arwel Jones.

"Rhaid i ni gofio ei fod o'n gyhoeddwr Saesneg o bwys hefyd, ond eto roedd Cymru a'r Gymraeg yn ganolog i hynny.

"O'dd y rhaglen yna'n allweddol ac yn dal i fod, ac wedi cyhoeddi rhai o lyfra' pwysica'r degawda' diwetha' yn Gymraeg a rhai'n Saesneg hefyd."