مصاحبه‌های خبری و چالش چالشگری در بی‌بی‌سی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که بی‌بی‌سی برای خود قائل است، نقشی است که این رسانه در فراهم آوردن زمینه گفت‌وگو میان اجزای مختلف جوامع بر عهده گرفته است. به محک زدن دیدگاه‌ها، روبه‌رو کردن صاحبان عقاید مختلف با استدلال‌های طرف مقابل و پاسخ‌گو کردن صاحبان نفوذ و قدرت، از جمله روش‌هایی است که بی‌بی‌سی برای انجام این وظیفه به کار می‌گیرد.

روزگاری، دست‌کم در بخش‌هایی از فضای عمومی، رسانه‌های خبری از مهم‌ترین محل‌های مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت بودند. افراد با مرام‌ها و عقاید گوناگون، از طریق این رسانه‌ها با نظرات و استدلال‌های دیگران آشنا می‌شدند و گاه از نقدها و استدلال‌های مخالفان برای بازنگری یا مستحکم‌تر کردن دستگاه فکری خود استفاده می‌کردند.

امروز، شبکه‌های اجتماعی امکان دسترسی به اطلاعات و دیدگاه‌های متنوع را افزایش داده‌اند، اما سازوکارهای شخصی‌سازی محتوا می‌توانند باعث شوند افراد بیش از پیش در معرض دیدگاه‌هایی قرار بگیرند که با علایق و باورهایشان سازگار است. در چنین فضایی، مواجهه با استدلال‌های مخالف و گفت‌وگو با کسانی که لزوما هم‌نظر ما نیستند، ممکن است دشوارتر شود.

عده‌ای، از جمله در میان روزنامه‌نگاران، معتقدند در دنیایی که بسیاری از افراد به دنبال تایید باورهای خود هستند، تلاش برای روبه‌رو کردن دیدگاه‌های متفاوت ممکن است بی‌ثمر باشد. از این منظر، گاه پیشنهاد می‌شود که رسانه‌ها از تلاش برای ایجاد چنین مواجهه‌ای دست بردارند. در مقابل، بی‌بی‌سی بر این باور است که اتفاقا در فضایی که خطر قطبی‌شدن وجود دارد، فراهم کردن زمینه گفت‌وگوی مستند و منصفانه اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.

یکی از مهم‌ترین ابزارهای بی‌بی‌سی برای انجام این وظیفه، مصاحبه‌های خبری است. عملکرد مجریان بی‌بی‌سی در بعضی از این مصاحبه‌ها انتقادهایی را برمی‌انگیزد. بخشی از این انتقادها ممکن است ناشی از کاستی‌های واقعی در عملکرد ما باشد؛ اما بخشی دیگر می‌تواند از نادیده گرفتن تفاوت‌هایی ناشی شود که میان مصاحبه‌های خبری وجود دارد.

برای فهم این تفاوت‌ها، باید به دو پرسش اساسی پاسخ بدهیم: مصاحبه‌شونده چه کسی است و هدف از مصاحبه چیست؟

مصاحبه‌شوندگان ما را می‌توان، بر اساس نقشی که در هر گفت‌وگو بر عهده دارند، به چند گروه کلی تقسیم کرد:

این دسته‌بندی مطلق نیست. یک فرد ممکن است در مصاحبه‌ای در مقام کارشناس ظاهر شود و در مصاحبه‌ای دیگر به‌عنوان فعال سیاسی، نماینده یک گروه یا فردی که باید درباره عملکردش پاسخ بدهد. آنچه اهمیت دارد، نقشی است که او مشخصا در آن مصاحبه بر عهده دارد.

مصاحبه با کارشناسان و تحلیلگران

وقتی با کارشناسان و تحلیلگران امور عمومی، مانند سیاست، روابط بین‌الملل یا اقتصاد، گفت‌وگو می‌کنیم، معمولا هدف این است که توضیح و تحلیل آن‌ها را درباره یک رویداد یا تحول بشنویم و مخاطبان را با یک دیدگاه کارشناسی آشنا کنیم.

از آنجا که این حوزه‌ها تا حدی در قلمرو اطلاعات عمومی قرار دارند، مجریان ما ممکن است آمادگی بیشتری برای ورود به بحث داشته باشند. آن‌ها می‌توانند استدلال‌های کارشناس را به چالش بکشند، پیش‌فرض‌های او را بررسی کنند یا استدلال‌های مخالفان را با او در میان بگذارند و پاسخ بخواهند.

البته آشنایی عمومی با یک موضوع به معنای برخورداری از دانش تخصصی برابر با کارشناس نیست. چالش‌گری باید بر پایه آمادگی، شواهد و شناخت کافی از موضوع باشد.

در مقابل، وقتی موضوع مصاحبه تخصصی‌تر است، برای مثال درباره پزشکی، نجوم، نانوتکنولوژی یا فناوری‌های پیچیده، ممکن است مجری دانش لازم برای ورود مستقیم به مناقشه‌ای فنی را نداشته باشد. در چنین مواردی، انتخاب کارشناس معتبر و آمادگی برای فهم موضوع اهمیتی ویژه پیدا می‌کند.

اما این به معنای آن نیست که کارشناس تخصصی نباید به چالش کشیده شود. مجری باید بتواند درباره شواهد، محدودیت‌ها، میزان قطعیت و پیامدهای ادعاهای او سوال کند؛ از او بخواهد مفاهیم پیچیده را به زبان قابل فهم توضیح دهد و مانع از آن شود که احتمال‌ها به‌صورت واقعیت‌های قطعی به مخاطب عرضه شوند.

مصاحبه با فعالان مدنی و اجتماعی

مصاحبه با فعالان حقوق بشر، محیط زیست، حقوق اقلیت‌ها، میراث فرهنگی و دیگر گروه‌های مطالبه‌گر، از جهاتی به مصاحبه با کارشناسان شباهت دارد، اما تفاوت‌هایی نیز دارد.

این افراد ممکن است اطلاعاتی درباره یک مسئله در اختیار داشته باشند، تجربه دست‌اولی را منتقل کنند یا از یک مطالبه و راهبرد مشخص دفاع کنند. مجری باید میان این جنبه‌ها تمایز بگذارد.

در چنین مصاحبه‌هایی، چالش می‌تواند متوجه صحت اطلاعات و ادعاهای قابل راستی‌آزمایی باشد؛ مبانی استدلال، راهبردها و پیامدهای پیشنهادهای مصاحبه‌شونده نیز می‌تواند مورد پرسش قرار بگیرد.

هدف نه بی‌اعتبار کردن یک مطالبه است و نه پذیرفتن بی‌چون‌وچرای آن، بلکه کمک به مخاطب برای فهم دقیق‌تر مسئله، شواهد و دیدگاه‌های مطرح‌شده است.

مصاحبه با فعالان و رهبران سیاسی

فعالان و رهبران سیاسی باید آماده باشند درباره دیدگاه‌ها، پیشنهادها، عملکرد و مواضع خود به پرسش‌های جدی پاسخ بدهند. بررسی تناقض‌های احتمالی میان گفته‌های امروز و گذشته، روشن کردن مبانی استدلال‌ها و طرح انتقادها، بخش مهمی از این مصاحبه‌هاست.

در این موارد، مصاحبه‌شونده ممکن است از یک موضع سیاسی دفاع کند، بی‌آنکه اختیار مستقیم اجرای آن را داشته باشد. بنابراین باید میان مسئولیت او در قبال دیدگاه‌ها و وعده‌هایش و مسئولیت یک مقام اجرایی در قبال تصمیم‌های اتخاذشده تمایز گذاشت.

مصاحبه با رهبران سیاسی گاه بیشترین سوءتفاهم را ایجاد می‌کند. هواداران هر جریان ممکن است نسبت به پرسش‌های انتقادی از رهبران خود حساس باشند؛ در مقابل، مخالفان آن‌ها ممکن است انتظار داشته باشند مجری تا حد ممکن آن رهبران را به چالش بکشد و بی‌اعتبار کند. اما معیار حرفه‌ای رضایت هواداران یا مخالفان نیست. معیار این است که آیا پرسش‌ها مرتبط، مستند و متناسب با موضوع بوده‌اند و آیا مصاحبه به فهم بهتر موضع و عملکرد فرد کمک کرده است یا نه.

مصاحبه با مسئولان و صاحبان قدرت

مصاحبه با مسئولان دولتی، مدیران نهادها و روسای شرکت‌های بزرگ، زمانی که موضوع به حوزه اختیار و مسئولیت آن‌ها مربوط است، مستلزم پاسخ‌گویی جدی است.

تصمیم‌های این افراد و نهادها می‌تواند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی مردم اثر بگذارد. از این رو، لازم است مجری درباره تصمیم‌های مشخص، دلایل اتخاذ آن‌ها، شواهد مورد استفاده، پیامدها و مسئولیت‌های پذیرفته‌شده سوال کند.

هرچه اختیار و مسئولیت مصاحبه‌شونده درباره موضوع بیشتر باشد، ضرورت پاسخ‌گویی مستقیم او نیز بیشتر می‌شود. مجری باید از پذیرفتن پاسخ‌های کلی و نامرتبط به‌جای پاسخ به پرسش اصلی پرهیز کند و در صورت لزوم، تناقض میان اظهارات، تصمیم‌ها و عملکرد را روشن سازد.

البته پاسخ‌گویی به معنای برخورد خصمانه نیست. هدف این نیست که مصاحبه‌شونده شکست بخورد یا مجری پیروز شود؛ هدف این است که مخاطب بتواند بفهمد چه تصمیمی گرفته شده، چرا گرفته شده و چه کسی در قبال آن مسئول است.

مصاحبه با شاهدان عینی، خانواده قربانیان و افراد عادی

نوع دیگری از مصاحبه‌های خبری با افرادی انجام می‌شود که معمولا تجربه حضور در رسانه‌ها را ندارند. آن‌ها ممکن است شاهد یک رویداد بوده باشند یا خود، یا یکی از اعضای خانواده‌شان، قربانی سانحه، سرکوب، بازداشت یا رویدادی دیگر شده باشد.

هدف اصلی در این موارد، دستیابی به روایت دست‌اولی است که این افراد برای بازگو کردن دارند. وظیفه مجری معمولا کمک به آن‌هاست تا بتوانند تجربه خود را به روشنی و با زبان خودشان به مخاطب منتقل کنند.

در این نوع مصاحبه، ایجاد فضای امن و محترمانه، پرهیز از فشار غیرضروری و توجه به شرایط فرد اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، همدلی نباید جای دقت را بگیرد. اگر ادعایی با اطلاعات معتبر دیگر تعارض داشته باشد یا ابهامی اساسی در روایت وجود داشته باشد، مجری ممکن است لازم بداند با احتیاط و تناسب درباره آن سؤال کند.

تفاوت اصلی این است که چالش‌ کردن در اینجا معمولا هدف مصاحبه نیست؛ بلکه در خدمت روشن شدن روایت و جلوگیری از انتقال اطلاعات نادرست قرار می‌گیرد.

تناسب روش با هدف در مصاحبه

بنابراین، موفقیت یک مصاحبه خبری را نمی‌توان صرفا با میزان چالش‌گری مجری سنجید. کیفیت مصاحبه به تناسب میان هدف گفت‌وگو، جایگاه و نوع دانش مصاحبه‌شونده، میزان اختیار و مسئولیت او و آمادگی مصاحبه‌کننده برای پرسیدن سوال‌های مناسب بستگی دارد.

در بعضی مصاحبه‌ها، مجری باید شنونده‌ای دقیق باشد؛ در برخی دیگر، مفاهیم تخصصی را برای مخاطب روشن کند؛ گاهی لازم است استدلال‌ها و ادعاها را به محک بزند و در مواردی نیز باید با پیگیری مستند، از پاسخ‌گویی صاحب قدرت اطمینان حاصل کند.

یک روش واحد نمی‌تواند برای همه این موقعیت‌ها مناسب باشد. چالش‌گری زمانی ارزشمند است که به هدف مصاحبه کمک کند؛ همان‌طور که همدلی و فرصت دادن به مصاحبه‌شونده نیز زمانی موثر است که به انتقال دقیق‌تر و روشن‌تر اطلاعات بینجامد.

گفت‌وگوی چالشی؛ فرصتی برای مخاطب و مصاحبه‌شونده

گاهی افرادی که برای گفت‌وگو دعوت می‌کنیم، دعوت ما را نمی‌پذیرند، چون معتقدند خودشان برای بیان دیدگاه‌هایشان تریبون دارند. به‌ویژه در عصر شبکه‌های اجتماعی، دسترسی به تریبونی یک‌طرفه برای ارتباط با مخاطبان، از جمله هواداران، آسان‌تر شده است.

اما ارتباط یک‌طرفه، هرچند می‌تواند برای بیان مواضع مفید باشد، لزوما فرصتی برای مواجهه با پرسش‌ها و استدلال‌های مخالف فراهم نمی‌کند. گفت‌وگوی خبری می‌تواند فرصتی باشد برای صحبت با کسانی که لزوما هم‌نظر نیستند؛ برای پاسخ دادن به پرسش‌هایی که ممکن است دشوار باشند؛ و برای روشن کردن نقاط ضعف، ابهام‌ها یا تناقض‌های احتمالی در یک استدلال.

البته نپذیرفتن یک دعوت به‌تنهایی چیزی درباره انگیزه یا صداقت فرد ثابت نمی‌کند. اما اصل گفت‌وگوی چالشی را می‌توان فرصتی دانست که هم مخاطب و هم مصاحبه‌شونده از آن بهره ببرند: فرصتی برای فهم بهتر، آزمودن استدلال‌ها و مواجهه با پرسش‌هایی که در یک تریبون یک‌طرفه ممکن است مطرح نشوند.

گفت‌وگوی چالشی، در نهایت، نه مسابقه‌ای برای پیروزی مجری است و نه تریبونی برای تایید بی‌چون‌وچرای مهمان. این گفت‌وگو زمانی به وظیفه رسانه‌ای خود نزدیک می‌شود که به مخاطب کمک کند موضوع را دقیق‌تر بفهمد و امکان مواجهه منصفانه با دیدگاه‌های متفاوت را فراهم آورد.