బిలాంగింగ్: ఏ జర్నీఆఫ్ లవ్- ‘‘ఇది వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాల పుస్తకమే తప్ప సమగ్ర రాజకీయ విశ్లేషణ కాదు’’

ఆత్మకథలో పార్టీకి సంబంధించిన అనేక కీలక ఘట్టాలను గుర్తుచేసుకున్నారు కాంగ్రెస్ అగ్రనాయకురాలు సోనియా గాంధీ. అయితే చాలా ప్రశ్నలకు అందులో సమాధానాలు లభించలేదు.

సిమ్లాలో 2003 జూలైలో జరిగిన కాంగ్రెస్ మేధోమధన సదస్సుకు సోనియాగాంధీ నేతృత్వం వహించారు. మరుసటి ఏడాది జరిగే లోక్‌సభ ఎన్నికల కోసం పార్టీని సిద్ధం చేయడానికి ఈ సదస్సు జరిగింది. అక్కడ వాతావరణం ఉత్సాహంగా ఉంది. చర్చలు సాగుతున్నాయి.

అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని గద్దె దించాలంటే ప్రాంతీయ పార్టీలతో పొత్తు తప్పనిసరని నాయకత్వం గుర్తించడం మొదలుపెట్టింది.

అదే సమయంలో ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీకి ఎవరు నాయకత్వం వహించాలనే విషయంపై పార్టీలోని కొందరు సీనియర్ నాయకులు చర్చిస్తున్నారని సోనియా గాంధీకి తెలిసింది.

ఈ విషయం తెలిసి ఆమె ఆశ్చర్యపోయారు.

ఆమె ఐదేళ్లుగా కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా ఉన్నారు. దేశవ్యాప్తంగా పర్యటించారు. ఎన్నికల ప్రచారంలో పాల్గొన్నారు. ప్రతిపక్ష నాయకురాలిగా వ్యవహరించారు.

పార్టీ నుంచి నాయకులు ఇతర పార్టీల్లోకి వెళ్లిపోవడం, ఎన్నికల్లో వరుస ఓటములు వంటి సమస్యలతో సతమతమవుతున్న కాంగ్రెస్‌ను మళ్లీ బలోపేతం చేసేందుకు సోనియా ప్రయత్నించారు.

అయినప్పటికీ పార్లమెంట్ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌కు ఆమె నాయకత్వం వహించగల సామర్థ్యంపై పార్టీలో అంతర్గతంగా సందేహాలు కొనసాగాయి.

‘నిర్ణయంపై గట్టిగా నిలబడడం’

నవంబర్ 10న విడుదలైన బిలాంగింగ్: ఎ జర్నీ ఆఫ్ లవ్(హెచ్‌సీఐ)పుస్తకంలో ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావించి సోనియా బాధపడ్డారు. రాజకీయ ప్రత్యర్థులు తన భారతీయతను ప్రశ్నించడం ఆమెకు అలవాటైపోయింది. కానీ సొంత పార్టీ నాయకులే తన సామర్థ్యంపై అనుమానం వ్యక్తం చేయడం మాత్రం పూర్తిగా భిన్నమైన విషయం.

దీనిపై సోనియా వెంటనే స్పందించారు. పుస్తకంలోని ఈ భాగం కూడా అదే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తోంది.

ఈ భాగంలో ఆమె ఇలా రాశారు:

"నేను నా సహాయకుణ్ని పిలిచి సీనియర్లకు ఓ సందేశం పంపించాను. కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా ఎన్నికల ప్రచారానికి నాయకత్వం వహించడం నా బాధ్యత. ఆ బాధ్యత నుంచి తప్పుకునే ఉద్దేశాలేమీ లేవు.

చివరకు నేను హాల్లోకి వెళ్లిన తర్వాత రాజకీయ తీర్మానాన్ని అందరికీ వినిపించేలా పెద్దగా చదివారు. అందులో పార్టీకి నేను నాయకత్వం వహిస్తాను. బీజేపీని ఓడించడానికి పొత్తులకు సిద్ధంగా ఉండాలి అనే విషయం స్పష్టంగా ఉంది'' అని సోనియా రాశారు.

ఆమె ఆత్మకథలో అత్యంత కీలకమైన అంశాల్లో ఇది ఒకటి. ఎందుకంటే రాజకీయాల్లోకి రావడానికి ఇష్టపడని వ్యక్తిగా, అధికారంపై పెద్దగా ఆసక్తి లేని మహిళగా ఆమె గురించి ఉన్న సాధారణ అభిప్రాయానికి ఇది విరుద్ధంగా ఉంది. ఆమెకు రాజకీయాలంటే ఆసక్తి లేకపోవడమన్నది నిజమే. కానీ ఒక్కసారి బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత తన స్థానానికి ఉన్న అధికారాలను ఉపయోగించాలనే సంకల్పం కూడా ఆమెకు బలంగా ఉంది.

రాజకీయాల్లోకి రావాలన్న కోరిక లేని ఆ మహిళ ఒక్కసారి బాధ్యతలు తీసుకున్న తర్వాత తనను పక్కన పెట్టడాన్ని మాత్రం అంగీకరించడానికి సిద్ధంగా లేరు.

ఈ వైరుధ్యం ‘బిలాంగింగ్... ’ పుస్తకం అంతటా కనిపిస్తుంది.

వ్యక్తిగత జీవితాన్ని గురించి బయటివారికి పెద్దగా తెలియనివ్వని ఒక మహిళ బలమైన రాజకీయ నాయకురాలిగా ఎలా మారారో కళ్లకు కట్టినట్టు చూపించడం ఈ పుస్తకం సాధించిన ఘనత. అయితే అయితే తన రాజకీయ నిర్ణయాల వల్ల కలిగిన పర్యవసానాలకంటే తన భావోద్వేగాల గురించి మాత్రమే సోనియా చాలా ఎక్కువగా వెల్లడించడం ఈ పుస్తకానికి ఉన్న ఓ పరిమితి.

‘సోనియా రాజకీయ అవగాహన బయటకు కనిపించేదానికన్నా చాలా ఎక్కువ’

సోనియా రాజకీయ ప్రయాణం గురించి మాట్లాడినప్పుడల్లా రాజకీయాల్లోకి రావడానికి ఆమె చాలాకాలం సంకోచించారనే విషయమే ఎక్కువగా ప్రస్తావనకు వస్తుంది.

1980లో సంజయ్ గాంధీ మరణించిన తర్వాత రాజీవ్ గాంధీ రాజకీయప్రవేశాన్ని ఆమె వ్యతిరేకించారు. 1991లో రాజీవ్ హత్య తర్వాత కూడా రాజకీయ బాధ్యతలు చేపట్టాలని ఆమెకు పలుమార్లు ప్రతిపాదనలు వచ్చినా వాటిని తిరస్కరించారు.

అయితే రాజకీయ పదవిని చేపట్టాలనే ఆసక్తి లేకపోవడం అంటే రాజకీయాలపై ఆసక్తి లేదని కాదు. సోనియా గాంధీ కాంగ్రెస్‌లో అధికారికంగా చేరడానికి చాలా ముందే ఆమెలో రాజకీయ నాయకురాలు రూపుదిద్దుకోవడం మొదలైంది.

ఇందిరా గాంధీతో కలిసి ఉంటూ, రాజీవ్ గాంధీతో ప్రయాణాలు చేస్తూ, ఎమర్జెన్సీ, బోఫోర్స్ వివాదం, అయోధ్యకు సంబంధించిన పరిణామాలను గమనిస్తూ ఆమె భారత రాజకీయాలను అర్థం చేసుకున్నారు.

భారత రాజకీయాల్లో ఉపయోగించే భాష, రాజకీయాలపై సహజమైన అవగాహన, వాటిలోని వైరుధ్యాలను క్రమంగా గ్రహిస్తూవచ్చారు. ఈ ప్రక్రియ చాలా నెమ్మదిగా, ఎవరూ గమనించలేనివిధంగా సాగింది.

కానీ ఇప్పుడు వెనక్కి తిరిగి గమనిస్తే ఆమె రాజకీయ అవగాహన ఎలా పెరిగిందో స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష బాధ్యతలు చేపట్టాలని 1997లో సోనియాపై ఒత్తిడి పెరిగినప్పుడు ఆమె భగవద్గీతను ఆశ్రయించారు.

గీతలోని తాత్విక భావాలను అర్థం చేసుకోవడంలో సంస్కృత పండితుడు వాచస్పతి ఉపాధ్యాయ్ సహాయం చేశారు.

ఫలితాన్ని ఆశించకుండా తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించాలనే గీతలోని ధర్మ భావన, వ్యక్తిగత భయాలు, రాజకీయ బాధ్యతల మధ్య సమతుల్యత సాధించడానికి ఆమెకు మార్గం చూపించింది.

అయితే ఆ తర్వాత ఆమె రాజకీయాల్లో సాధించిన విజయాలను కేవలం కర్తవ్య భావనతో మాత్రమే వివరించలేం. కాంగ్రెస్ పార్టీకి సంబంధించిన అనేక రాజకీయ పరిణామాలను కవర్ చేస్తున్న సమయంలో నేను ఒక విషయాన్ని ఎక్కువగా గమనించాను. సోనియాకు రాజకీయాలపై ఉన్న సహజమైన అవగాహన బయట కనిపించేదానికన్నా చాలా ఎక్కువ.

ఇతరులు చెప్పేది శ్రద్ధగా వినడం, అనేక రకాల వాదనలను పరిశీలించడం, నమ్మకమైన సహచరులను గుర్తించడం, అవసరమైనప్పుడు తన నిర్ణయంపై గట్టిగా నిలబడటం ఆమె నేర్చుకున్నారు.

రాజకీయాల్లో తన స్థానాన్ని సోనియా గట్టిగా బలపరుచుకున్నారన్నదానికి సిమ్లాలో జరిగిన సంఘటన గట్టి నిదర్శనం. సీతారాం కేసరి స్థానంలో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా సోనియా గాంధీ మార్చి 1998లో బాధ్యతలు చేపట్టిన పరిణామం కూడా దీనికి మరో ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.

అయితే ఈ సంఘటన గురించి ఆమె తన పుస్తకంలో చాలా క్లుప్తంగా మాత్రమే వివరించారు.

నాయకత్వ మార్పు అవసరమని కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ భావించిందని పదవి నుంచి తప్పుకోవాలని సీతారాం కేసరిని కోరిందని సోనియా రాశారు. ఆ తర్వాత తాను కేసరి ఇంటికి వెళ్లి ఆయన పాదాలకు నమస్కరించి ఆశీర్వాదం తీసుకున్నాని తెలిపారు.

ఇది భావోద్వేగంతో కూడిన ప్రవర్తన.

కానీ, కేసరిని పదవి నుంచి తొలగించిన పరిస్థితుల గురించి దాదాపుగా ఇందులో ఎలాంటి ప్రస్తావనా లేదు. అయితే, సీతారాం కేసరి తొలగింపును పార్టీలో సరైన గౌరవం లేకుండా జరిగిన అధికార మార్పుగా చాలామంది చూశారు.

పార్టీ సభ్యుల ద్వారా ఎన్నికైన అధ్యక్షుడిని కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ వివాదాస్పదంగా జోక్యం చేసుకుని పదవి నుంచి తొలగించింది.

ఈ వ్యవహారంలో జరిగిన రాజకీయ ఎత్తుగడల గురించి సోనియాకు ఎంతవరకు తెలుసు?

కేసరిని తొలగించిన విధానాన్ని ఆమె ఆమోదించారా?

ఈ ప్రశ్నలకు సోనియా ఆత్మకథ సంతృప్తికరమైన సమాధానాలు ఇవ్వడం లేదు.

ప్రజాస్వామ్య విలువల గురించి గర్వంగా చెప్పుకునే కాంగ్రెస్ ఈ ఘటన గురించి మరింత బహిరంగంగా మాట్లాడి ఉండాల్సింది.

కేసరిపై వ్యక్తిగతంగా గౌరవం చూపించడం వేరు. ఆయనను పదవి నుంచి తొలగించడం వెనుక ఉన్న రాజకీయ పరిణామాలను వివరించడం వేరు.

'అలా భావించడం బాధించింది'

సిమ్లాలో జరిగిన సంఘటన అంతకుముందు తనను తీవ్రంగా బాధించిన మరో తిరుగుబాటు ఘటనను సోనియాకు గుర్తుచేసి ఉండవచ్చు.

దిల్లీలో 1999 మే 15న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సమావేశం జరిగింది.

ఆ సమావేశంలో పీఏ సంగ్మా ఒక ప్రశ్న లేవనెత్తారు.

సోనియా విదేశాల్లో జన్మించినందున, ఆమె నాయకత్వం రాబోయే లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీకి నష్టం కలిగించే అవకాశం లేదా అని ఆయన ప్రశ్నించారు.

కాంగ్రెస్ పార్టీని ఐక్యంగా ఉంచడంలో సోనియా చేసిన కృషిని శరద్ పవార్ ప్రశంసించారు.

అయితే ఆమె ఇటలీలో జన్మించారనే అంశాన్ని బీజేపీ రాజకీయంగా ఉపయోగించుకుంటుంటే దానికి సమర్థంగా సమాధానం చెప్పడంలో కాంగ్రెస్ విఫలమైందని కూడా ఆయన అన్నారు.

తారిఖ్ అన్వర్ కూడా ఈ అసమ్మతిలో చేరారు.

దీనిపై ఆర్‌.కె. ధవన్ తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. అసమ్మతి వ్యక్తం చేస్తున్న నాయకులు బీజేపీ, ఆర్ఎస్ఎస్ అజెండాకు సహకరిస్తున్నారని ఆరోపించారు.

సోనియా సమావేశం నుంచి బయటకు వెళ్లిపోయారు.

ఆ తర్వాత తన పదవికి రాజీనామా చేయడానికి సిద్ధమని ఆమె ప్రకటించారు.

విదేశాల్లో జన్మించినప్పటికీ భారతదేశాన్ని తన సొంత ఇల్లుగా ఎంచుకున్నానని ఆమె రాశారు.

అయితే ఈ తిరుగుబాటు ప్రయత్నం విఫలమైంది. ఆ తర్వాత శరద్ పవార్, పీఏ సంగ్మా, తారిఖ్ అన్వర్ కలిసి నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ (ఎన్సీపీ)ని ఏర్పాటు చేశారు.

నాలుగేళ్ల తర్వాత సిమ్లాలో కూడా ఇలాంటి అనుమానమే మరోసారి తెరపైకి వచ్చింది.

ఎన్నికల్లో తన వల్ల పార్టీకి నష్టం జరుగుతుందని తన సహచరులు బహుశా భావించి ఉండవచ్చని సోనియా రాశారు.

ఆమె రాసిన మాటలు చాలా విషయాలను చెబుతున్నాయి.

"వాళ్లు ఇప్పటికీ నన్ను బయటి వ్యక్తిగానే చూస్తున్నారని ఆలోచించడం నాకు బాధ కలిగించింది" అని సోనియా రాశారు.

విదేశీ మూలాలకు సంబంధించిన వివాదం ఈ పుస్తకంలోని అత్యంత ప్రభావవంతమైన భాగాల్లో ఒకటి.

ఎందుకంటే రాజకీయంగా ఎంత విజయం సాధించినా తనను బయటి వ్యక్తిగా చూసినప్పుడు కలిగిన బాధను అది పూర్తిగా తొలగించలేకపోయిందనే విషయం ఇందులో కనిపిస్తుంది. తన మూలాల గురించి వచ్చే ప్రశ్నల వల్ల తన నాయకత్వ హక్కు బలహీనపడకూడదని సోనియా భావించారు. తనపై వచ్చిన అనుమానాలను బలమైన సంకల్పంగా మార్చుకోవడానికి ఆమె ప్రయత్నించారు.

ప్రధానమంత్రి పదవిని స్వీకరించకూడదని 2004లో నిర్ణయించుకోవడం ఈ వైరుధ్యానికి మరో ఉదాహరణ. రాహుల్, ప్రియాంకల భయాలు కూడా ఆ నిర్ణయం తీసుకోవడంలో ప్రభావం చూపించాయి.

ఎందుకంటే అప్పటికే వాళ్లిద్దరూ తమ నానమ్మ ఇందిరా గాంధీని, తండ్రి రాజీవ్ గాంధీని కోల్పోయారు.

అయినప్పటికీ కాంగ్రెస్ పార్టీలో సోనియా తిరుగులేని అధికార కేంద్రంగా కొనసాగారు. యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయన్స్ (యూపీఏ) ప్రభుత్వ ఏర్పాటులో ఆమె పాత్ర అత్యంత కీలకం.

ఆమె పిల్లలు ఎంతగానో భయపడినట్టు తన ప్రాణాల గురించి సోనియాకు కూడా ఏదో ఒక సమయంలో భయం ఉండేదా?

"బహుశా నా మనసులో ఎక్కడో ఒక మూల అలా జరిగినా నాకు నిజంగా పెద్దగా పట్టించుకునే పరిస్థితి లేకపోయి ఉండొచ్చు'' అని ఈ వారం ‘ది న్యూయార్క్ టైమ్స్‌’కు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో సోనియా అన్నారు.

ఆత్మకథకు పరిమితులేంటి?

ఇందిరా గాంధీ, రాజీవ్ గాంధీల హత్యల గురించి సోనియా గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు ఈ పుస్తకం పాఠకులను భావోద్వేగానికి గురిచేస్తుంది.

ఆ సంఘటనల సమయంలో తనలో కలిగిన ఎమోషన్లను ఆమె చాలా ప్రభావవంతంగా వివరించారు.

రాజకీయ నాయకుల ఆత్మకథల్లో ఇంత వ్యక్తిగతంగా, ఇంత స్పష్టంగా రాసిన ఉదాహరణలు చాలా అరుదుగా కనిపిస్తాయి.

రాజీవ్ హత్య తర్వాత తన పరిస్థితి గురించి సోనియా ఇలా రాశారు.

"ఆ రోజులు ఎప్పటికీ ముగియవేమో అనిపించేది. పగళ్లకు అంతులేనట్టు, రాత్రులు అంతకంటే ఎక్కువ సమయం గడిచినట్టు అనిపించేవి.

బలమైన మందుల ప్రభావంతో ఎలాగోలా నిద్రపోయినా ఏదో భయంకరమైన కల నుంచి ఉలిక్కిపడి లేచేదాన్ని.

నా శరీరమంతా చెమటతో తడిసిపోయేది. గుండె గొంతులోకి వచ్చినట్లుగా అనిపించేది. భయంతో, ఏం చేయాలో తెలియని అయోమయ స్థితిలో ఉండేదాన్ని.

ప్రియాంక నిరంతరం నన్ను కనిపెట్టుకుని ఉండేది. కొన్నిసార్లు మందులు ఇచ్చేది. మరికొన్నిసార్లు నేను ఎలా ఉన్నానో గమనిస్తూ ఉండేది.

రాత్రిపూట కూడా చాలాసార్లు నిద్రలేచి నన్ను చూసేది"

అక్టోబర్ 1984లో ఇందిరా గాంధీ హత్య తర్వాత జరిగిన సిక్కులపై దాడులు, హత్యాకాండ గురించి సోనియా చేసిన ప్రస్తావన మాత్రం మరింత సంక్లిష్టంగా ఉంది.

ఆ హత్యాకాండను ఆమె ఖండించారు. ప్రభుత్వం విఫలమైందని అంగీకరించారు.

కొంతమంది అధికారులు ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఈ హింసను పట్టించుకోకుండా ఉండి ఉండవచ్చని లేదా ప్రజల్లో ఆగ్రహాన్ని రెచ్చగొట్టి ఉండవచ్చని కూడా ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు. బాధితులకు న్యాయం జరగడానికి చాలా ఎక్కువ సమయం పట్టిందని కూడా అంగీకరించారు.

అయితే అదే సమయంలో రాజీవ్ గాంధీని ఆమె గట్టిగా సమర్థించారు. ఇలాంటి దారుణాలకు పాల్పడటానికి రాజీవ్ ఎప్పటికీ అనుమతించేవారు కాదని ఆమె చెప్పారు.

ప్రజలు శాంతిని పాటించాలని రాజీవ్ చేసిన విజ్ఞప్తులను గుర్తుచేశారు. సైన్యాన్ని రంగంలోకి దింపడంలో ఎందుకు ఆలస్యం జరిగిందో కూడా వివరించారు.

ఈ వివరాలు ముఖ్యమైనవే. కానీ అనేక క్లిష్టమైన ప్రశ్నలను సమగ్రంగా పరిశీలించడానికి ఇవి సరిపోవు.

దేశ రాజధానిలోనే కొందరు మూకలుగా ఏర్పడి సిక్కులను హత్యలు చేస్తున్నప్పుడు రాజకీయ నాయకత్వం ఏం బాధ్యత తీసుకుంది?

ఈ హింసలో పాల్గొన్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న కాంగ్రెస్ నాయకులకు ఎలాంటి పరిస్థితి ఎదురైంది? బాధ్యులపై చర్యలు తీసుకోవడంలో దశాబ్దాలుగా కాంగ్రెస్ పార్టీ ఎందుకు విఫలమైంది?

ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు అవసరం.

షా బానో కేసు, రామజన్మభూమి ఉద్యమం విషయంలో రాజీవ్ తీసుకున్న నిర్ణయాల గురించి సోనియా చేసిన ప్రస్తావనలోనూ ఇలాంటి సమస్యలే కనిపిస్తాయి.

ముస్లిం మహిళల హక్కులను బలహీనపరిచే నిర్ణయం తీసుకున్నప్పుడు తాను రాజీవ్‌ను ప్రశ్నించానని సోనియా రాశారు.

అయితే రాజ్యాంగం, మతపరమైన వాదనల మధ్య సమతుల్యత సాధించడానికి రాజీవ్ ప్రయత్నించారని ఆయన ఇచ్చిన వివరణను ఆమె చాలావరకు అంగీకరించారు.

బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేతను మాత్రం ఆమె స్పష్టంగా, ఎలాంటి షరతులు లేకుండా నైతికంగా తప్పుబట్టారు.

కానీ, అయోధ్య విషయంలో కాంగ్రెస్ పార్టీ అనుసరించిన వైఖరిని కూడా మరింత లోతుగా పరిశీలించాల్సి ఉంది.

1986లో బాబ్రీ మసీదు తాళాలు తెరిపించడం, 1989లో శిలాన్యాస్‌కు అనుమతించడం, 1992లో పీవీ నరసింహారావు ప్రభుత్వం వ్యవహరించిన తీరు వంటి అంశాలపై మరింత స్పష్టమైన వివరణ అవసరం.

వారసత్వ బాధ్యతల్లో అసంపూర్తిగా మిగిలిన అంశమేంటి?

కాంగ్రెస్ పార్టీ ఎదుర్కొన్న రాజకీయ సమస్యలు, బీజేపీ ఎదుగుదల గురించి వివరించడం ఈ పుస్తకంలోని ముఖ్యమైన అంశాల్లో ఒకటి.

కాంగ్రెస్ పార్టీ తన సొంత సంస్థాగత బలంతో మాత్రమే బీజేపీని ఓడించడం ఇక సాధ్యం కాదని సోనియా అర్థం చేసుకున్నారు. అందుకే ఇతర పార్టీలతో పొత్తులు పెట్టుకోవడానికి కాంగ్రెస్‌లో ఉన్న విముఖతను తొలగించేందుకు ఆమె ప్రయత్నించారు.

ఆ నిర్ణయమే యూపీఏ ఏర్పాటుకు పునాది వేసింది.

2004లో యూపీఏ అధికారంలోకి వచ్చింది.

ఈ సందర్భంలో సోనియా తనకు వారసత్వంగా వచ్చిన రాజకీయ నమ్మకాలను మాత్రమే కాపాడుకునే నాయకురాలిగా కాకుండా, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే ఆచరణాత్మక రాజకీయ వ్యూహకర్తగా కనిపిస్తారు.

అయితే ఆ తర్వాత కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రయాణించిన దిశ ఆమె నాయకత్వంపై కొన్ని ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది.

పదేళ్లపాటు దేశాన్ని పాలించిన కాంగ్రెస్ పార్టీ 2014 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కేవలం 44 స్థానాలకే ఎందుకు పరిమితమైంది?

పార్టీ సంస్థాగత పునాదులు అంత వేగంగా ఎందుకు బలహీనపడ్డాయి?

బీజేపీకి ఉన్న బలమైన ఎన్నికల యంత్రాంగం, నరేంద్ర మోదీ ప్రసంగ సామర్థ్యం, సోషల్ మీడియాలో నిర్వహించిన ప్రచారాలు, యూపీఏ-2 ప్రభుత్వంపై వచ్చిన అవినీతి ఆరోపణల గురించి సోనియా ప్రస్తావించారు.

ఓటర్లు మార్పు కోరుకుంటున్నారని కూడా ఆమె అంగీకరించారు.

అయితే కాంగ్రెస్ నాయకత్వం, పార్టీ సంస్థాగత నిర్మాణం, ప్రజలతో రాజకీయంగా అనుసంధానమయ్యే విషయంలో చేసిన తప్పుల కంటే బీజేపీ బలం, కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ప్రచారంపైనే ఆమె ఎక్కువగా దృష్టి పెట్టారు.

ఈ విషయం ‘బిలాంగింగ్...‘ పుస్తకాన్ని సాధారణ రాజకీయ ఆత్మకథల నుంచి భిన్నంగా నిలబెడుతుంది.

ఉదాహరణకు ఎల్‌.కె. అడ్వాణీ రాసిన 'మై కంట్రీ, మై లైఫ్' ప్రధానంగా ఒక రాజకీయ చరిత్రలా ఉంటుంది.

అందులో అడ్వాణీ వ్యక్తిగత రాజకీయ ప్రయాణాన్ని, ఆయన సిద్ధాంతాలకు సంబంధించిన రాజకీయ ప్రాజెక్టును బీజేపీ ఎదుగుదలతో కలిపి వివరించారు.

కానీ సోనియా మాత్రం భిన్నమైన పుస్తకాన్ని అందించారు.

ఇది ఒక వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాల పుస్తకం. ఇందులో కుటుంబం, బంధాలు, విషాదాలు, బాధ్యతల ద్వారా రాజకీయాలు మన ముందుకు వస్తాయి. ఈ వ్యక్తిగత అనుభవాలే పుస్తకానికి సాహిత్యపరమైన, భావోద్వేగపరమైన ఆకర్షణను తీసుకొచ్చాయి.

అయితే ఒక సమగ్ర రాజకీయ విశ్లేషణగా ఈ పుస్తకానికి ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని ఇవి కొంతవరకు పరిమితం చేస్తున్నాయి.

దశాబ్దాలుగా కాంగ్రెస్ పార్టీని గమనించిన వ్యక్తిగా నా అభిప్రాయం ఏంటంటే 2004లో కాంగ్రెస్‌ను తిరిగి అధికారంలోకి తీసుకురావడం మాత్రమే సోనియా సాధించిన అతిపెద్ద విజయం కాదు.

కూటములు ఏర్పాటు చేయడం, భిన్నమైన రాజకీయ అభిప్రాయాలు ఉన్న పార్టీలను కలుపుకొని వెళ్లడం, సంయమనం పాటించడం ద్వారా మెజారిటీ ఆధారంగా ప్రజలను సమీకరించే రాజకీయాలకు ప్రత్యామ్నాయం చూపించవచ్చని ఆమె నిరూపించారు.

అయితే ఆమె వారసత్వంలో ఒక వైఫల్యానికి కూడా చోటు ఉంది.

బీజేపీ ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో దానిని ఎదుర్కొనే స్థాయిలో కాంగ్రెస్ పార్టీ సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని ఆమె పునర్వ్యవస్థీకరించలేకపోయారు.

‘బిలాంగింగ్.. ‘ పుస్తకం ప్రారంభంలో ఋగ్వేదంలోని కొన్ని పంక్తులు ఉన్నాయి.

"కలిసి నడుద్దాం. కలిసి మాట్లాడుకుందాం. మన ఆలోచనలు ఒక్కటిగా ఉండాలి…" అని.

ఈ మాటల్లో ఒక లోతైన వైరుధ్యం కనిపిస్తుంది.

సంఘ్ పరివార్ సంప్రదాయంలో కూడా సుపరిచితమైన ఈ పిలుపు అందరూ ఒకే లక్ష్యంతో ముందుకు సాగాలనే సందేశాన్ని ఇస్తుంది.

చీలిపోయిన కాంగ్రెస్ పార్టీని ఐక్యంగా ఉంచడానికి తన రాజకీయ జీవితంలో ఎక్కువ భాగం ప్రయత్నించిన ఒక నాయకురాలి కథకు ఇవి అనూహ్యంగా సరిపోయే ముందుమాటగా నిలుస్తాయి.

అందుకే సోనియా ఈ పుస్తకంలో బయటపెట్టిన విషయాల వల్ల మాత్రమే ఇది ముఖ్యమైనది కాదు.

ఆమె సమాధానం చెప్పకుండా వదిలేసిన ప్రశ్నల వల్ల కూడా ఈ పుస్తకం ఎన్నో విషయాలను తెలియజేస్తుంది.

తనలోని అభద్రతాభావాల గురించి ఆమె బహిరంగంగా రాశారు.

తనకు అత్యంత దగ్గరైన వ్యక్తులను గట్టిగా సమర్థించారు.

కానీ కాంగ్రెస్ పార్టీని ఇప్పటికీ ఇబ్బంది పెడుతున్న పరిణామాలకు కారణమైన నిర్ణయాలను మళ్లీ సమీక్షించడానికి మాత్రం ఆమె అంతగా ఆసక్తి చూపినట్టు కనిపించదు.

సోనియా గాంధీకి ఒక ప్రాంతాన్ని తన సొంతంగా భావించాల్సిన ప్రయాణం మొదట వ్యక్తిగతమైనది.

కానీ చివరకు అదే ఆమె రాజకీయ బాధ్యతగా మారింది.

ఇప్పుడు కాంగ్రెస్ పార్టీ ముందున్న సవాలు కేవలం ఐక్యంగా ఉండటమే కాదు.

ప్రజలు తమపై ఎందుకు నమ్మకం ఉంచాలో చెప్పడానికి ఒక బలమైన కారణాన్ని మళ్లీ కనుగొనాల్సిన అవసరం కూడా ఆ పార్టీకి ఉంది.

ఈ పని ఇంకా పూర్తికాలేదు.

సోనియా గాంధీ వారసత్వంలో ఈ అసంపూర్తి పని కూడా ఒక భాగమే.

ఆమె ఈ పుస్తకంలో వివరించిన అసాధారణ జీవిత ప్రయాణం ఎంత ముఖ్యమో, ఈ అసంపూర్తి రాజకీయ బాధ్యత కూడా అంతే ముఖ్యమైనది.

( రషీద్ కిద్వాయ్ జర్నలిస్టు, రాజకీయ విశ్లేషకులు. )

(బీబీసీ కోసం కలెక్టివ్ న్యూస్‌రూమ్ ప్రచురణ)

(బీబీసీ తెలుగును వాట్సాప్‌,  ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌, ట్విటర్‌లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్‌లో సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి.)