ਛੱਪਨੀਆ ਅਕਾਲ: ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਣਾ ਖੋਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨਾ ਪਿਆ

ਨੋਟ: ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

"ਕਾਲੂ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਉਸ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਾਰ ਮੰਨੋ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ- ਖਾਓ! ਖਾਓ!"

"ਪੰਛੀ ਵੀ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੇਤ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੂ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਝੁਲਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੜੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।"

ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਪੂਰੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਰੁੱਸੀ ਹੋਈ ਬਾਰਿਸ਼ ਜੇਠ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ?"

"ਮੰਨੋ ਜੇਠ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਕਾਲੂ ਤੁਰੰਤ ਬੋਲ ਪਿਆ, "ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ ਕੱਟ ਹੀ ਜਾਣਗੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਗ-ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਬੱਸ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈ ਜਾਵੇ।"

"ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, 'ਭੱਜੋ। ਪਸ਼ੂਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੱਜੋ।'"

"ਕਾਲੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਬਣੀ ਦੌੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲੂ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਸੀ..."

"ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ 'ਤੇ ਵੀਹ ਪਿੰਜਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਟੁੱਟ ਪਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਚਾਕੂਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਭੁੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲਾ ਰੱਖੀ ਸੀ।"

ਕਾਲੂ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਤੇ ਇਹ ਗਿਰਝਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਗਿਰਝਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟੁੱਟ ਪਏ ਸਨ।

ਦੋ-ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ ਦੀਆਂ ਹਰੇਕ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਫੜੀ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ ਦੋ ਆਦਮੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲੰਗੋਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੱਪੜਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾੜ ਦਿੰਦੇ।

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੇਟ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ।

"ਕਾਲੂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਆਕੜ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਰੋਂਦੇ-ਰੋਂਦੇ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ। ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਹਾਏ ਰੱਬਾ, ਤੇਰਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।"

ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ, ਮੰਨੋ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, 'ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਭੁੱਖ!'"

ਨਾਵਲ 'ਮਾਨਵੀਨੀ ਭਵਾਈ' ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਇਹ ਬੇਵਸੀ

ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ 'ਮਾਨਵੀਨੀ ਭਵਾਈ' ਵਿੱਚ ਛੱਪਨੀਆ ਅਕਾਲ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਬੇਵਸੀ ਦੀ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਕਾਲੂ ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ, ਭੁੱਖ, ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਿਆਰ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਿਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

1899-1900 ਦੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਮਰ ਗਈਆਂ। ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਜਰਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ 'ਦਰਸ਼ਕ' ਭਾਵ ਮਨੂਭਾਈ ਪੰਚੋਲੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨਸਾਨ ਕਿੰਨਾ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੱਕ ਦਮ ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਨਾਜ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਾਣੇ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 'ਭੁੱਖੇ ਭੂਤ' ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਕਾਲ ਦੀ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਛੱਪਨੀਆ ਅਕਾਲ ਢਲਦੀ ਹੋਈ ਪੀੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਆਈ ਇੱਕ ਮਹਾਂ-ਬਿਪਤਾ ਸੀ।"

"ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨੀਆ ਵਰਗੇ ਪਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਢਕਣ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਚੇ ਸਨ।"

"ਭਾਲੀ ਅਤੇ ਰੂਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਜ-ਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਇੱਕੋ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।"

"ਭਾਵੇਂ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹਾਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਖੁਰ ਚੱਟ ਕੇ ਵੀ। ਢਿੱਡ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣਾ ਜਿਸਮ ਤੱਕ ਵੇਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ।"

"ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਇਸ ਪਤਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰਦਾ ਠੀਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਣਾ, ਆਖ਼ਰੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਣ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।"

"ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਿੱਲਰ ਗਿਆ ਹੈ।"

"ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਮਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਬਣੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਲਓ। ਜਿੰਨਾ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੀ ਲਓ। ਜਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਸਹਿ ਲਓ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਸੋਚੇ ਕਿ ਇਹ ਨਿਆਂ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨਿਆਂ। ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨੈਤਿਕ..."

ਇਸ ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਛੱਪਨੀਆ ਅਕਾਲ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ?

1899 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ 1900 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਅਕਾਲ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪਿਛਲੇ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਅਨਾਜ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ 'ਥੋਰ' (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੈਕਟਸ) ਦੇ ਤਣੇ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰੀਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੀਣ ਚੰਦਰ ਪਾਰੀਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੁਜਰਾਤ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੀਰੀਅਡ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਛੱਪਨੀਆ ਅਕਾਲ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਕਰਮ ਸੰਵਤ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਛੱਪਨੀਆ ਅਕਾਲ 1900 ਵਿੱਚ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ, ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ।"

"ਅਕਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਨ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਬੰਬਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।"

ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

'ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੁਜਰਾਤ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।"

"ਇਸ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਹਾਨਦਾਸ ਪਾਰੇਖ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਨ ਵਸੂਲੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿਖਾਈ।"

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਮਾਲੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।

ਜਨਤਾ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਚਰਚਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਲਈ ਜਾਵੇ।

ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਦਨ ਤੋਂ ਵਾਕਆਊਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧੀ।

'ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਖੱਲ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਪਿੰਜਰ ਹੋਣ'

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਐੱਫਐੱਚਐੱਸ ਮੇਰੀਵੇਦਰ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਏ ਟੂਰ ਥਰੂ ਦਿ ਫੈਮਿਨ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।"

"ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਮੰਨੋ ਉਹ ਖੱਲ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਪਿੰਜਰ ਹੋਣ।"

ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨੀ ਬੱਚੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਨਮੂਨੇ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।"

"ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮੜੀ ਇੰਨੀ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੰਦ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਜਿੰਨੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਟ ਮੇਰੇ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੇ ਚੌੜੇ ਸਨ।"

"ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਜਰ ਵਰਗਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਢਾਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਹਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।"

"ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ 31 ਕਿਲੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਲਗਭਗ ਨੰਗੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਮਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।"

"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੰਨੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਝਿਜਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"

'ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ'

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਅਖੌਤੀ ਭਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।"

ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਆਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੌਨ ਨੈਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਗ੍ਰੇਟ ਫੈਮਿਨ ਐਂਡ ਇਟਸ ਕਾਜ਼ਿਜ਼' (ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।

"ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਜ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ... ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਦਬੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਜਾਂ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।"

"ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਭਰੂਚ, ਖੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਚਮਹਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਨ।"

ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੌਨ ਨੈਸ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ਭੱਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੋਧਰਾ ਵਿੱਚ ਕੁਲੈਕਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ।"

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਵਡੋਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।

ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੰਡ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ।

ਵੌਨ ਨੈਸ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।"

"ਲੋਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿਸਟਰ ਲੇਲੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਹਤ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕੇ।"

"ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਲੇਖਕ ਅਚਯੁਤ ਯਾਗਨਿਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ- ਰਾਇਲ ਸਿਟੀ ਟੂ ਮੈਗਾ ਸਿਟੀ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ-

"ਇਸ ਅਕਾਲ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮ ਚਿਹਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲਗਾਨ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।"

ਅਚਯੁਤ ਯਾਗਨਿਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਤੇ ਅਕਾਲ ਦਾ ਅਸਰ ਘੱਟ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਗਰੀਬਾਂ 'ਤੇ ਆਈ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।"

"ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ 'ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਟਰੱਸਟਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ ਬੇਅਸਰ ਬਣੇ ਰਹੇ।"

ਈਸ਼ਵਰ ਪਟੇਲੀਕਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਨ ਲੱਗੇ।"

"ਅਵਾਰਾ ਪਸ਼ੂ ਕਾਂਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੋਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਸਕਣ।"

"ਗਿਰਝਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚੁੰਝਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀ ਦਾਅਵਤ ਉਡਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਬੇਵੱਸ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ।"

"ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਨੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੜੀਸ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।"

"ਉੱਪਰੋਂ ਮਿੱਟੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖੂਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਲਾਸ਼ਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਘੜੀਸ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।"

'ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਮਦਦ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ'

ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਕਸਾਈਆਂ ਕੋਲ ਬਲਦ ਛੇ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੇੜਲੇ ਸੋਜਿਤਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖਟਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਘਰ ਸਨ। ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਭੇਜਦੇ ਸਨ।"

"ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੱਕ ਵੇਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ।"

"ਬੋਰਸਦ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗਵਾਏ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ।"

"ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ।"

ਵੱਲਭ ਵਿਦਿਆਨਗਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਚਯੁਤ ਯਾਗਨਿਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ-

"ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਹਵੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 'ਛੱਪਣ ਭੋਗ' ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਆਪਣੇ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ।"

"ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਸੀ। ਡਾਕੋਰ ਦੇ ਰਣਛੋੜਰਾਏ ਮੰਦਰ ਕੋਲ ਚੰਗਾ-ਖਾਸਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।"

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਨੇ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਜਰਾਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਰ ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਦਦ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।

ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ?

ਅਚਯੁਤ ਯਾਗਨਿਕ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਉਦੋਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ 18ਵਾਂ ਇਜਲਾਸ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਂਕਰਲਾਲ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਅਚਯੁਤ ਯਾਗਨਿਕ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਂਕਰਲਾਲ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਗੁਜਰਾਤ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਅਕਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ 25 ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾ ਰਹੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।"

"ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਗੜਦੇ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਸਨ।"

"ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਲਾਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 'ਗ਼ੈਰ-ਵਾਜਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਡਿਊਟੀ ਵਸੂਲ ਰਹੀ ਹੈ।' ਉੱਥੇ ਹੀ, ਲਗਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ।"

"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਸ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ- 'ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਗਰੀਬ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?'"

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ:

"ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਥਾਈ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਨਿਆਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।"

ਕਰੀਬ 20 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੇਈ ਸਕੌਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਇਨ ਫੈਮਿਨ ਲੈਂਡ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਲਈ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 2 ਕਰੋੜ 20 ਲੱਖ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ 2 ਕਰੋੜ 70 ਲੱਖ ਲੋਕ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।

ਕੁੱਲ 4 ਕਰੋੜ 90 ਲੱਖ ਲੋਕ ਅਕਾਲ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ 30 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਜੇਈ ਸਕੌਟ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਸੂਬਾ, ਕਾਠੀਆਵਾੜ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਰੀਬ 60 ਲੱਖ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਹਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।"

"ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਵਧਣ ਦੀ ਆਮ ਦਰ ਡੇਢ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਲੱਖ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 80 ਲੱਖ ਦੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।"

ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਭਰੂਚ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ 2.96 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 24.83 ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਚਮਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ 46.60, ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ 21.07 ਅਤੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ 24 ਸੀ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਜ਼ਾ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।

ਸਾਲ 1901 ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਕਾਲ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 10 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਮਰਿਆ ਸੀ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰੀਬ 10 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ।"

'ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼' ਮੁਤਾਬਕ, ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਕੱਲੇ ਬੰਬਈ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 7,40,376 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ, ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਜਲਾਸ ਦੀ ਸਵਾਗਤ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਂਕਰਲਾਲ ਨੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 25 ਲੱਖ ਦੱਸੀ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

(ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER, WhatsApp ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)