Comisiwn newydd i ystyried yr achos dros annibyniaeth i Gymru a mwy o ddatganoli

Bydd yr achos dros annibyniaeth i Gymru, yn ogystal â mwy o ddatganoli i Fae Caerdydd, yn cael ei ystyried gan gorff newydd a sefydlwyd gan lywodraeth Plaid Cymru.

Dywedodd y llywodraeth y bydd Comisiwn Cenedlaethol Cymru yn darparu "cyngor, tystiolaeth a dadansoddiad" ar ddyfodol cyfansoddiadol y wlad.

Bydd y comisiwn yn cael ei arwain gan ddau gadeirydd: y Fonesig Menna Rawlings, cyn-lysgennad y DU i Ffrainc, a'r Athro Emyr Lewis sy'n arbenigwr academaidd ar gyfraith gyfansoddiadol - ef hefyd oedd enillydd Cadair Eisteddfod Genedlaethol y Garreg Las.

Dywedodd Reform fod y comisiwn yn "hurt", gan ychwanegu nad oes gan bleidleiswyr ddiddordeb mewn annibyniaeth.

Mae Ceidwadwyr Cymru wedi cyhuddo Llywodraeth Cymru o wastraffu arian trethdalwyr ar "gomisiwn cyfansoddiadol arall sy'n ddiangen".

Dywedodd Huw Thomas AS ar ran y blaid Lafur ei fod yn rhoi "croeso gofalus" i'r comisiwn.

Dywedodd Dafydd Trystan Davies, "mae'r ffordd y caiff y Deyrnas Unedig ei strwythuro a'i llywodraethu dan straen cynyddol, ac mae dadleuon am ddatganoli, atebolrwydd a lle y dylid gwneud penderfyniadau yn dod yn fwyfwy pwysig.

"Mae llywodraeth gyfrifol yn golygu sicrhau bod Cymru yn barod i lunio ei dyfodol ei hun, gyda'r dystiolaeth, y cyngor a'r gofod democrataidd sydd eu hangen i wneud dewisiadau gwybodus.

"Nid dadl haniaethol yw hon. Mae'n ymwneud â p'un a oes gan Gymru yr offer, y pwerau a'r trefniadau democrataidd cywir i gyflawni canlyniadau gwell i'n pobl."

Gwnaeth Plaid Cymru addewid yn ei maniffesto ar gyfer etholiad mis Mai i sefydlu'r comisiwn.

Mae wedi diystyru ceisio cynnal refferendwm ar annibyniaeth yn ystod y tymor hwn, ond mae wedi awgrymu, pe bai'n cael ei hail-ethol yn 2030, y gallai gyflwyno'r achos dros annibyniaeth mewn papur gwyn.

Nid dyma'r comisiwn cyntaf i edrych ar bwerau cyrff datganoledig Cymru – roedd ymdrechion blaenorol yn cynnwys Comisiwn Silk yn gynnar yn y 2010au, comisiwn ar sut mae'r system gyfiawnder yn gweithredu a gyhoeddodd ei ganfyddiadau yn 2019, a chomisiwn yn 2024 a ddaeth i'r casgliad bod annibyniaeth yn opsiwn "hyfyw".

Nododd y gwaith hwnnw y byddai Cymru, y tu allan i'r DU, yn wynebu her "sylweddol" yn y tymor byr i'r canolig o ran codi digon o refeniw treth ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus.

Ni fydd y comisiwn yn archwilio'r posibilrwydd o Gymru yn wladwriaeth sofran yn unig; yn hytrach, bydd hynny'n un o dair "opsiwn ymarferol" sy'n cael eu hystyried.

Mae'r rhain hefyd yn cynnwys datganoli estynedig a Theyrnas Unedig ffederal – sef y syniad o Deyrnas Unedig lle mae gan bob un o'r cenhedloedd lawer mwy o bŵer dros eu materion eu hunain, tra bod San Steffan yn cadw pwerau cyffredinol dros faterion fel amddiffyn.

Yn ôl llywodraeth Cymru: "Bydd y comisiwn yn gorff annibynnol, sefydlog, a sefydlir i ddarparu cyngor, tystiolaeth a dadansoddiad ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru.

"Bydd yn gweithredu mewn rôl gynghorol ac yn darparu fforwm parhaol i gefnogi dadl a thrafodaeth wybodus yn y blynyddoedd i ddod."

Dywed y "bydd y comisiwn yn ymgysylltu â phobl ledled Cymru mewn sgwrs genedlaethol barhaus am ein dyfodol cyfansoddiadol, gan greu cyfleoedd i bobl ddysgu am y materion, ystyried gwahanol safbwyntiau a chyfrannu eu barn."

Dywedodd Rob Hughes, cadeirydd y mudiad o blaid annibyniaeth YesCymru, fod y comisiwn yn "gam ymlaen tuag at gyflawni'r hyn rydym am ei gyflawni, sef Cymru annibynnol".

"Rydym yn credu'n llwyr y bydd Cymru annibynnol yn arwain at ddyfodol gwell i bobl Cymru, ac yn ein rhoi mewn sefyllfa well i fynd i'r afael â rhai o'r materion y mae pobl yn eu hwynebu."

Dywedodd: "Yn realistig, pe bai refferendwm yn cael ei gynnal yfory, ni fyddem yn ei ennill. Felly, mae angen i ni adeiladu'r ddadl."

Dywedodd fod YesCymru yn anelu at refferendwm yn 2032.

Dywedodd arweinydd Reform yng Nghymru, Helen Jenner, nad yw pleidleiswyr "eisiau gweld Cymru yn cael ei thynnu allan o'r Deyrnas Unedig", gan ddisgrifio'r comisiwn fel rhywbeth "hurt".

"Pleidleisiasant dros bleidiau sydd o blaid y Deyrnas Unedig yn etholiadau'r Senedd."

"Rydym eisiau i Lywodraeth Cymru ganolbwyntio ar y gwaith dyddiol – gwella ein gwasanaethau cyhoeddus, gwella canlyniadau addysgol, trwsio'r GIG – yn hytrach na gwastraffu amser ar faterion cyfansoddiadol."

Dywedodd Huw Thomas AS ar ran y Blaid Lafur: "Y cwestiwn i'r rhan fwyaf ohonon ni, dwi'n credu, fydd a fydd y comisiwn hwn yn canolbwyntio ar welliannau ymarferol i lywodraethiant ac atebolrwydd sy'n gwella'r ffordd y caiff gwasanaethau cyhoeddus eu darparu? neu ai jest cam arall yw hwn ar daith gyfansoddiadol lawer hirach?

"Er y gallwn ni anghytuno ynghylch y daith honno, ac yn sicr anghytuno ynghylch y gyrchfan derfynol byddai'r gweinidog a'i blaid yn hoffi i Gymru ei chyrraedd, dwi'n gobeithio bod cytundeb ar draws y Siambr hon fod y ffordd y caiff Cymru ei llywodraethu yn bwysig.

"Dylai sefydliadau cryf, atebolrwydd cryf a phenderfyniadau a wneir mor agos â phosib at y bobl maen nhw'n effeithio arnynt fod yn amcanion y gallwn ni i gyd eu cefnogi."

Dywedodd Darren Millar AS, arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn y Senedd: "Costiodd y comisiwn cyfansoddiadol diwethaf fwy na £1.5 miliwn i drethdalwyr, a chyflwynodd adroddiad lai na thair blynedd yn ôl; felly, nid oes angen mwy o fyfyrio mewnblyg ar faterion cyfansoddiadol.

"Mae Plaid Cymru yn frwdfrydig dros ben am geisio pwerau nad oes ganddi, ond nid yw mor awyddus i ateb am y pwerau sydd yn ei meddiant eisoes.

"Nid oes gan y cyhoedd ddiddordeb mewn addasiadau cyfansoddiadol bach. Maen nhw am i Lywodraeth Cymru fwrw ymlaen â'r gwaith o leihau amseroedd aros, codi safonau ysgolion a thyfu economi Cymru."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.